КАМБОЖА - Түзөтүүлөр тарыхы

Temirkan, 09:32, 28 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 карата

2025-10-28T09:32:18Z

← Мурунку нускасы		09:32, 28 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КАМБО́ЖА</b> , К а м б о ж а К о р о л д уг у – Түштүк-Чыгыш Азиядагы мамлекет, Индикытай жарым аралынын түштүгүндө жай - гашкан. Батышынан ж-а түндүк-батышынан Таиланд, түндүгүнөн Лаос, чыгышынан ж-а түштүк-чыгышынан Вьетнам м-н чектешет, түштүгүн ж-а түштүк- батышын Түштүк Кытай деңизинин Сиам булуңу чулгайт. Аянты 181,0 миң <i>км</i><sup>2</sup>, анын 4,5 миң <i>км</i><sup>2</sup>ин ички суулар ээлейт. Калкы 14,1 млн (~~2008~~). Борбору – Пномпень. Акча бирдиги – риель. Расмий		<b type='title'>КАМБО́ЖА</b> , К а м б о ж а К о р о л д уг у – Түштүк-Чыгыш Азиядагы мамлекет, Индикытай жарым аралынын түштүгүндө жай - гашкан. Батышынан ж-а түндүк-батышынан Таиланд, түндүгүнөн Лаос, чыгышынан ж-а түштүк-чыгышынан Вьетнам м-н чектешет, түштүгүн ж-а түштүк- батышын Түштүк Кытай деңизинин Сиам булуңу чулгайт. Аянты 181,0 миң <i>км</i><sup>2</sup>, анын 4,5 миң <i>км</i><sup>2</sup>ин ички суулар ээлейт. Калкы 17,6 млн (2024). Борбору – Пномпень. Акча бирдиги – риель. Расмий

	[[File:КАМБОЖА27.png \| thumb \| none]]		[[File:КАМБОЖА27.png \| thumb \| none]]

Temirkan: /* Маданияты */

2025-10-28T09:27:46Z

Маданияты

← Мурунку нускасы		09:27, 28 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы
37 сап:		37 сап:

	[[File:КАМБОЖА35.png \| thumb \| Камбожа акчасы.]]		[[File:КАМБОЖА35.png \| thumb \| Камбожа акчасы.]]
	чек арада); Пномпень – Сиануквиль (Сиам булуңунун жээгинде). Ички суу жолунун (Меконг дарыясы ж-а анын куймалары) узундугу 2,4 миң <i>км</i> (2005).<br>Негизги дарыя порту – Пномпень, деңиз порту – Сиануквиль. Камбожанын «арзан» желеги м-н 586 соода кемеси жүрөт. 17 аэропорту бар, эл аралык 2 аэропорту – Пномпень м-н Сиемреапте. Вьетнам, Кытай, Лаос, Малайзия, Сингапур, Таиланд, Түштүк Корея, Тайвань м-н авиакаттамы бар (2006).<br>Экспортунда тигилүү буюмдар басымдуу; ошондой эле накта каучук, күрүч, деңиз азыктарын чыгарат. Камбожанын товарлары АКШ (53,3%и), Сянган (15,2), Германия (6,6%), Улуу Британияга (4,3%) чыгарылат. Сырттан нефть продуктуларын, конструкциялык материалдарды, машина ж-а жабдууларды, анын ичинде автомобиль, кеңири керектелүүчү товарларды сатып алат. Азык товарларды негизинен Сянган (18,1%), Кытай (17,5%), Таиланд (13,8%), Тайвань (12,7%), Вьетнам (9,0%), Сингапур (5,3%), Түштүк Корея (4,9%), Япониядан (4,3%) алат.		чек арада); Пномпень – Сиануквиль (Сиам булуңунун жээгинде). Ички суу жолунун (Меконг дарыясы ж-а анын куймалары) узундугу 2,4 миң <i>км</i> (2005).<br>Негизги дарыя порту – Пномпень, деңиз порту – Сиануквиль. Камбожанын «арзан» желеги м-н 586 соода кемеси жүрөт. 17 аэропорту бар, эл аралык 2 аэропорту – Пномпень м-н Сиемреапте. Вьетнам, Кытай, Лаос, Малайзия, Сингапур, Таиланд, Түштүк Корея, Тайвань м-н авиакаттамы бар (2006).<br>Экспортунда тигилүү буюмдар басымдуу; ошондой эле накта каучук, күрүч, деңиз азыктарын чыгарат. Камбожанын товарлары АКШ (53,3%и), Сянган (15,2), Германия (6,6%), Улуу Британияга (4,3%) чыгарылат. Сырттан нефть продуктуларын, конструкциялык материалдарды, машина ж-а жабдууларды, анын ичинде автомобиль, кеңири керектелүүчү товарларды сатып алат. Азык товарларды негизинен Сянган (18,1%), Кытай (17,5%), Таиланд (13,8%), Тайвань (12,7%), Вьетнам (9,0%), Сингапур (5,3%), Түштүк Корея (4,9%), Япониядан (4,3%) алат.

	==Маданияты==		'''Маданияты.''' Камбожада окуу жайларын башкаруу билим, жаштар жана спорт министрлиги тарабынан ишке ашырылат. 1993-жылы милдеттүү жана акысыз 9 жылдык билим берүү киргизилген. Билим берүү системасы мектепке чейинки тарбия жана 6 жылдык башталгыч, баштапкы орто (3 жылдык курс), жогорку билимге даярдоо максатында кошумча орто (мамлекеттик жана менчик коллеж) билим берүүнү камтыйт. 2005-жылы балдардын 10%и мектепке чейинки мекемелерде тарбияланган, 96%и башталгыч, 24%и орто билим алган. Калктын сабаттуулугу 15 жаштан жогору 73,6% (ЮНЕСКОнун маалыматы боюнча, 2005). 12 мамлекеттик жана 30 менчик жогорку окуу жайы (жарандык жана диний) бар. Ири жогорку окуу жайлары: Будда университети (1954), Пномпень королдук университети (1960), жогорку техникалык институту (1981) жана башкалар. Илимий мекемелери: Буддизм институту (музей жана Камбожадагы ири китепкана – 40 миңден ашык том жана пальма жалбырагына жазылган 16 миңден ашык кол жазма), ресурстарды өнүктүрүү институту (1990), адам укуктары институту (1993), социалдык өнүгүү борбору (1995), улуттук саламаттык сактоо институту, улуттук китепкана (1924), улуттук музейи (1920), геноцид музейи (1979) бар. Бардык мекемелер Пномпенде жайгашкан.<br>Камбожада 100дөн ашык гезит жана журналдар кхмер [«Расмей Кампучия» (1993); «Монеасека кхмер» (1993); «Чакраваль Дейли» (1993) жана башкалар], ошондой эле англис, француз жана кытай тилдеринде чыгат (2007). 1975-жылдан радио уктуруусу, 1966-жылдан телекөрсөтүү иштейт. Камбожанын улуттук маалыматтык агенттиги – «Agence Kampuchea
	Камбожада окуу жайларын башкаруу ~~Билим~~, жаштар жана спорт министрлиги тарабынан ишке ашырылат. 1993-жылы милдеттүү ~~жанаа~~ акысыз 9 жылдык билим берүү киргизилген. Билим берүү системасы мектепке чейинки тарбия жана 6 жылдык башталгыч, баштапкы орто (3 жылдык курс), жогорку билимге даярдоо максатында кошумча орто (мамлекеттик жана менчик коллеж) билим берүүнү камтыйт. 2005-жылы балдардын 10%и мектепке чейинки мекемелерде тарбияланган, 96%и башталгыч, 24%и орто билим алган. Калктын сабаттуулугу 15 жаштан жогору 73,6% (ЮНЕСКОнун маалыматы боюнча, 2005). 12 мамлекеттик жана 30 менчик жогорку окуу жайы (жарандык жана диний) бар. Ири жогорку окуу жайлары: Будда университети (1954), Пномпень королдук университети (1960), ~~Жогорку~~ техникалык институту (1981) жана башкалар. Илимий мекемелери: Буддизм институту (музей жана Камбожадагы ири китепкана – 40 миңден ашык том жана пальма жалбырагына жазылган 16 миңден ашык кол жазма), ~~Ресурстар~~ды өнүктүрүү институту (1990), ~~Адам~~ укуктары институту (1993), ~~Социалдык~~ өнүгүү борбору (1995), ~~Улуттук~~ саламаттык сактоо институту, ~~Улуттук~~ китепкана (1924), ~~Улуттук~~ музейи (1920), геноцид музейи (1979) бар. Бардык мекемелер Пномпенде жайгашкан.<br>Камбожада 100дөн ашык гезит жана журналдар кхмер [«Расмей Кампучия» (1993); «Монеасека кхмер» (1993); «Чакраваль Дейли» (1993) жана башкалар], ошондой эле англис, француз жана кытай тилдеринде чыгат (2007). 1975-жылдан радио уктуруусу, 1966-жылдан телекөрсөтүү иштейт. Камбожанын ~~Улуттук~~ маалыматтык агенттиги – «Agence Kampuchea
	Presse».		Presse».

	XVI кылымга чейин Камбожанын адабияты санскрит жана пали, кийинчерээк кхмер тилдеринде өнүккөн. XIV–XV кылымдардагы адабияттын жалгыз эстелиги – пали тилиндеги «Элүү жатак» жыйнагы. Кхмер тилиндеги алгачкы чыгармалар XVI кылымда пайда болгон (Чей Нондун ырлары; Панг, «Ангкор жөнүндө поэма»,		XVI кылымга чейин Камбожанын адабияты санскрит жана пали, кийинчерээк кхмер тилдеринде өнүккөн. XIV–XV кылымдардагы адабияттын жалгыз эстелиги – пали тилиндеги «Элүү жатак» жыйнагы. Кхмер тилиндеги алгачкы чыгармалар XVI кылымда пайда болгон (Чей Нондун ырлары; Панг, «Ангкор жөнүндө поэма»,
	1598). XVII–XIX кылымдарда жатак темасында ыр түрүндөгү чыгармалар жаралган. Жаңы адабият кечил Саомдун «Тум менен Тиев» поэмасы (1916) менен башталат. Ньок Тхаемдин «Пайлин атыр гүлү» романы чыккандан кийин социалдык теңсиздик, аялдар, жаштар темасындагы роман адабиятта негизги орунду ээлеген. XX кылымдын аягы –XXI кылымдын башында ар кыл жанрдагы романдар жазылды (Паль Воаннари Реак, Мау Сомнанг). 1955-жылы Камбожа жазуучулар ассоциациясы түзүлгөн.<br>Камбожа аймагында Ханчей, Асрам-Махаросей (VI–VIII кылымдар), Баконг (881), Прэах-Ко (879) жана башка белгилүү храмдар жана храм комплекстери сакталып калган. IX–XIV кылымдарда Камбужадеша империясынын өкүмдарлары курдурган 10 шаарды камтыган зор Ангкор комплексинде 1000ден ашык монументтик курулуштар сакталган: храм-тоо Пном- Бакхенг (893); Пхимеанакас храмы (X кылым); Ангкор-Ват храм комплекси (XII кылым) жана башкалар. Камбожа Франция колониясына айланганда европалык үлгүдөгү имараттар салына баштаган. 1960-жылдары Камбожада ~~Көз~~ карандысыздык (1960–1962) эстелиги, Чакдомукх залы (1962), ~~Улуттук~~ спорт комплекси (1964), Чамкармон сарайы (1966) жана башка архитектуралык курулуштар пайда болгон.<br>Кхмерлердин музыкалык маданияты эң байыркы доорго таандык. Ангкор жана Байон храмдарынын барельефтери музыка-театрдык маданиятынын өнүккөнүн, музыкалык аспаптардын [барабан (сампхо), чаб,чинг, гонг, булгаары жана мүйүз трубалар (санг), дого, арфалар (пын) жана башкалар] көптүгүн тастыктайт. XIX кылымдын 2-жарымынан кытайлык, малайзиялык, европалык жана башка музыкалык салттардын Камбожанын маданиятына таасири тийген.		1598). XVII–XIX кылымдарда жатак темасында ыр түрүндөгү чыгармалар жаралган. Жаңы адабият кечил Саомдун «Тум менен Тиев» поэмасы (1916) менен башталат. Ньок Тхаемдин «Пайлин атыр гүлү» романы чыккандан кийин социалдык теңсиздик, аялдар, жаштар темасындагы роман адабиятта негизги орунду ээлеген. XX кылымдын аягы –XXI кылымдын башында ар кыл жанрдагы романдар жазылды (Паль Воаннари Реак, Мау Сомнанг). 1955-жылы Камбожа жазуучулар ассоциациясы түзүлгөн.<br>Камбожа аймагында Ханчей, Асрам-Махаросей (VI–VIII кылымдар), Баконг (881), Прэах-Ко (879) жана башка белгилүү храмдар жана храм комплекстери сакталып калган. IX–XIV кылымдарда Камбужадеша империясынын өкүмдарлары курдурган 10 шаарды камтыган зор Ангкор комплексинде 1000ден ашык монументтик курулуштар сакталган: храм-тоо Пном- Бакхенг (893); Пхимеанакас храмы (X кылым); Ангкор-Ват храм комплекси (XII кылым) жана башкалар. Камбожа Франция колониясына айланганда европалык үлгүдөгү имараттар салына баштаган. 1960-жылдары Камбожада көз карандысыздык (1960–1962) эстелиги, Чакдомукх залы (1962), улуттук спорт комплекси (1964), Чамкармон сарайы (1966) жана башка архитектуралык курулуштар пайда болгон.<br>Кхмерлердин музыкалык маданияты эң байыркы доорго таандык. Ангкор жана Байон храмдарынын барельефтери музыка-театрдык маданиятынын өнүккөнүн, музыкалык аспаптардын [барабан (сампхо), чаб,чинг, гонг, булгаары жана мүйүз трубалар (санг), дого, арфалар (пын) жана башкалар] көптүгүн тастыктайт. XIX кылымдын 2-жарымынан кытайлык, малайзиялык, европалык жана башка музыкалык салттардын Камбожанын маданиятына таасири тийген.


	Ад.: Страны и народы. Зарубежная Азия. Юго- Восточная Азия. М., 1979; <i>Марунова И. Б.</i> Древний театр кхмеров. М., 1980; История Кампучии. Краткий		Ад.: Страны и народы. Зарубежная Азия. Юго- Восточная Азия. М., 1979; <i>Марунова И. Б.</i> Древний театр кхмеров. М., 1980; История Кампучии. Краткий

Temirkan: /* Чарбасы */

2025-10-28T09:18:03Z

Чарбасы

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

Temirkan: /* Чарбасы */

2025-10-28T08:18:30Z

Чарбасы

← Мурунку нускасы		08:18, 28 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы
27 сап:		27 сап:

	[[File:КАМБОЖА32.png \| thumb \| none]]		[[File:КАМБОЖА32.png \| thumb \| none]]
	~~'''''~~түрдө келишим түзүп'',''' Сиам француз протекторатын таанып, Баттамбанг м-н Ангкор провинцияларына ээлик кылган. Өлкө Францияга көз каранды болуп калганына байланыштуу ~~К-да~~		түрдө келишим түзүп''',''' Сиам француз протекторатын таанып, Баттамбанг м-н Ангкор провинцияларына ээлик кылган. Өлкө Францияга көз каранды болуп калганына байланыштуу Камбожада көтөрүлүштөр (1864–65-, 1865–67-, 1876–77-, 1886–91-жылдар) чыккан. 1877-жылы Франция Нородомдун королдук бийлигин чектеген. 1884-жылдагы Франция-Камбожа келишими Камбожаны Франциянын колониясына айландырган. 1887-жылы Аннам, Тонкин ж-а Кохинхин м-н бирге Камбожа Француздук Индикытайдын курамына кирген. 1887-жылдагы указ боюнча кхмер королу мамлекетти башкаруу иштерине катышуу укугунан ажырап, өлкөнү франциялык президент жетектеген Министрлер Кеңеши башкарган. Сайгон шаары экономикалык борборго айланган. 1904–07-жылдарда Сиам Камбожанын батыш ж-а түндүк провинцияларын (Баттамбанг ж-а Ангкор) кайтарып берген. 1914–45-жылдарда француздар Камбожада транспорт м-н плантациялык чарбаларды өнүктүргөн. 1920-жылы Камбожада улуттук-боштондук кыймыл башталган. Кыймылга аз сандагы жарандык интеллигенция, буддизм дин өкүлдөрү катышкан. 1930-жылы Индикитай Компартиясы түзүлүп, анын курамына камбожалыктар да кирген. Экинчи дүйнөлүк согуш жылдарында Камбожанын батыш ж-а түндүк провинцияларын басып алуу максатында Таиланд бийлиги согуш аракеттерин баштаган (1940-жыл, ноябрь айында). 1941-жылы «Виши» француз өкмөтү Индикытай аймагына аскер күчтөрүн киргизүүгө Японияга укук берген. 1941-жылы майдагы келишим боюнча Түндүк Камбожаны Таиланд өзүнө каратып алган. Францияга көз каранды болууну каалабаган кхмер улутчулдары Япония тарапка оогон. 1945-жылы япон аскерлери франциялык администрацияны таркатып, Камбожанын көз карандысыздыгы жарыяланган. Бирок экинчи дүйнөлүк согушта Япония жеңилгенден кийин Пномпенге француздар кайра келип, Сон Нгок Тханемдин япондук багыттагы өкмөтүн жоюшкан. 1946-жылы январда Франция өкмөтү ж-а Камбожа келишим түзүшүп, Камбожа Француз Союзунун чегинде автономияга ээ болгон. Ошол эле жылы демократиялык ж-а либералдык саясий партиялар түзүлгөн. 1947-жылдагы Конституция боюнча Камбожа конституциялык монархия деп жарыяланган. 1940-жылдардын аягында Камбожада француз бийлигине каршы куралдуу улуттук-боштондук күрөш башталган. Куралдуу күрөш ж-а король Народом Сиануктун дипломатиялык аракеттери м-н 1953-жылы Камбожа формалдуу түрдө көз карансыздыгын алган. 1955-жылы мартта Нородом Сианук королдук ордун атасы – Нородом Сурамаритиге берип, өзү премьер-министрдин ордун ээлеген. Нородом Сианук өлкөдөгү саясий партияларды бириктирип, Элдик-социалисттик коом (Сангкум) деген саясий уюм уюштурган. Ал коом мамлекеттик деңгээлдеги уюмга айланып, өз ишин 1970-жылга чейин жүргүзгөн. Нородом Сурамарити Камбожанын көз карандысыздыгын ж-а эркин өнүгүшүн камсыз кылуучу саясат жүргүзүп, тышкы саясатында бейтарап жолду тута турганын мыйзам жүзүндө ырастаган. 1955-жылдан Камбожа БУУнун мүчөсү. 1956-жылы Камбожа м-н СССРдин ортосунда дипломатиялык мамиле түзүлгөн. 1960-жылы Народом Сурамарити өлгөндөн кийин Народом Сианук мамлекет башчысы болуп калган. Народом Сиануктун жүргүзгөн жеке бийлигинин убагында мамлекеттин экономикасы төмөндөп, элдин абалы оордоп, бийликке болгон нааразылык күчөгөн. 1970-жылы Камбожада мамлекеттик төңкөрүш болуп, генерал Лон Нолдун аскердик режими орногон. Монархия жоюлуп, Кхмер Республикасы жарыяланган. 1970-жылы апрелде АКШ Түштүк Камбожага куралдуу интервенция жасаган. 1970-жылы май айында Нородом Сиануктун колдоочулары тарабынан Пекинде Камбожа улуттук биримдик фронту (КУБФ), ошондой эле Улуттук биримдиктин өкмөтү түзүлүп, анын жетекчилиги америкалык агрессорлорго ж-а Лон Нолдун режимине каршы күрөш жүргүзгөн. Камбожада башталган жарандык согуш Камбожа улуттук биримдик фронттун жеңиши м-н аяктаган. 1975-жылы Камбожада бийликке «кызыл кхмерлер» келип, мамлекет Демократиялык Кампучия деп аталган. Пол Пот Камбожанын премьер-министри, Кхиеу Сам фан Мамлекеттик президиумдун президенти болуп дайындалган. Камбожада баары мамлекеттештирилип, саясат репрессия аркылуу жүргүзүлгөн. Натыйжада 1,5 млн камбожалык репрессиянын курманы болгон. Тышкы саясатта башка мамлекеттер м-н алакага тыюу салынып, айрым гана мамлекеттер (КЭР, КЭДР) м-н дипломатиялык мамилелер сакталган. 1970- жылдардын 2-жарымынан ачык эле Вьетнамга каршы саясат жүргүзүлүп, чек арадан чыр-чатактар м-н коштолгон. 1978-ж. Вьетнамдын колдоосу м-н «кызыл кхмерлерге» каршы бирдиктүү Кампучия улутту куткаруу фронту түзүлүп, 1979-жылы январда вьетнам аскер күчтөрүнүн колдоосу м-н Пол Поттун режими кулатылып, Кампучия Эл Республикасы жарыяланган. Бийлик Хенг Самрин жетектеген Кампучия элдик революциялык кеңешине өткөн. 1981-жылы жаңы Конституция күчүнө кирген. Кампучия коммунисттик партиясы (ККП) Кампучия элдик республикалык партия (КЭРП) болуп өзгөрүлгөн. Өлкөнүн калкы тынч жашоого өтүп, экономикалык ж-а гуманитардык чөйрөлөр калыптана баштаган. Мамлекет социалисттик өлкөлөр м-н тыгыз кызматташып, экономикалык колдоолорго ээ болгон. 1989-жылы Кампучия Эл Республикасы Камбожа мамлекети деп аталган. 1991-жылы КЭРП партиясы Камбожа Элдик партиясы (КЭП) деп аталып, партиянын уставына өзгөртүүлөр киргизилген. Буддизм мамлекеттик дин катары жарыяланган. 1989–93-жылдарда БУУ өлкөдөгү ич ара согуштук кагылышууларды токтотууга аракеттерди жасап, 1993-жылы Камбожада шайлоо өткөрүлгөн. Ошол эле жылы жаңы Конституция жазылып, Нородом Сианук башкарган Камбожа Королдугу түзүлгөн.<br>'''''Өлкөдө конституциялык''''' монархия ж-а көп партиялуу система орногон. 1993–97-ж. өткөрүлгөн шайлоолордун негизинде укуктары бирдей болгон эки премьер-министр (Нородом Ранарит, Хун Сен) жетектеген коалициялык
	көтөрүлүштөр (1864–65-, 1865–67-, 1876–77-, ~~1886–~~
	91-ж.) чыккан. 1877-ж. Франция Нородомдун королдук бийлигин чектеген. 1884-жылдагы Франция-Камбожа келишими ~~К-ны~~ Франциянын колониясына айландырган. 1887-ж. Аннам, Тонкин ж-а Кохинхин м-н бирге К. Француздук Индикытайдын курамына кирген. 1887-жылдагы указ ~~б-ча~~ кхмер королу ~~мамл.~~ башкаруу иштерине катышуу укугунан ажырап, өлкөнү ~~фр. резидент~~ жетектеген Министрлер Кеңеши башкарган. Сайгон ~~ш. экон.~~ борборго айланган. 1904–07-ж. Сиам ~~К-нын~~ батыш ж-а ~~түн.~~
	провинцияларын (Баттамбанг ж-а Ангкор) кайтарып берген. 1914–45-ж. француздар ~~К-да~~
	транспорт м-н плантациялык чарбаларды өнүктүргөн.
	1920-~~ж. К-да~~ улуттук-боштондук кыймыл башталган. Кыймылга аз сандагы жарандык интеллигенция, буддизм дин өкүлдөрү катышкан. 1930-ж. Индикитай Компартиясы түзүлүп, анын курамына камбожалыктар да кирген. Экинчи дүйнөлүк согуш жылдарында ~~К-нын~~ батыш ж-а ~~түн.~~ провинцияларын басып алуу максатында Таиланд бийлиги согуш аракеттерин баштаган (1940-ж., ноябрь айында). 1941-ж. «Виши» француз өкмөтү Индикытай аймагына аскер күчтөрүн киргизүүгө Японияга укук берген. 1941-ж. майдагы келишим ~~б-ча Түн. К-ны~~ Таиланд өзүнө каратып алган. Францияга көз каранды болууну каалабаган кхмер улутчулдары Япония тарапка оогон. 1945-ж. япон аскерлери ~~фр.~~ администрацияны таркатып, ~~К-нын~~ көз карандысыздыгы жарыяланган. Бирок экинчи дүйнөлүк согушта Япония жеңилгенден кийин Пномпенге француздар кайра келип, Сон Нгок Тханемдин япондук багыттагы өкмөтүн жоюшкан. 1946-ж. январда Франция өкмөтү ж-а К. келишим түзүшүп, К. Француз Союзунун чегинде автономияга ээ болгон. Ошол эле жылы ~~Демокр.~~ ж-а ~~Либералдык~~ саясий партиялар түзүлгөн. 1947-жылдагы Конституция ~~б-ча К.~~ конституциялык монархия деп жарыяланган. 1940-жылдардын аягында ~~К-да~~ француз бийлигине каршы куралдуу улуттук-боштондук күрөш башталган. Куралдуу күрөш ж-а король Народом Сиануктун ~~дипл.~~ аракеттери м-н 1953-~~ж. К.~~ формалдуу түрдө көз карансыздыгын алган.
	1955-ж. мартта Нородом Сианук королдук ордун атасы – Нородом Сурамаритиге берип, өзү
	премьер-министрдин ордун ээлеген. Нородом Сианук өлкөдөгү саясий партияларды бириктирип, Элдик-~~соц.~~ коом (Сангкум) деген саясий уюм уюштурган. Ал коом ~~мамл.~~ деңгээлдеги уюмга айланып, өз ишин 1970-~~ж-га~~ чейин
	жүргүзгөн. Нородом Сурамарити ~~К-нын~~ көз карандысыздыгын ж-а эркин өнүгүшүн камсыз кылуучу саясат жүргүзүп, тышкы саясатында бейтарап жолду тута турганын мыйзам жүзүндө ырастаган. 1955-жылдан К. БУУнун мүчөсү. 1956-~~ж. К.~~ м-н СССРдин ортосунда ~~дипл.~~ мамиле түзүлгөн. 1960-ж. Народом Сурамарити өлгөндөн кийин Народом Сианук мамлекет башчысы болуп калган. Народом Сиануктун жүргүзгөн жеке бийлигинин убагында мамлекеттин экономикасы төмөндөп, элдин абалы оордоп, бийликке болгон нааразылык күчөгөн. 1970-~~ж. К-да мамл.~~ төңкөрүш болуп, генерал Лон Нолдун аскердик режими орногон. Монархия жоюлуп, Кхмер ~~Респ.~~ жарыяланган. 1970-ж. апрелде АКШ ~~Түш. К-га~~ куралдуу интервенция жасаган. 1970-ж. май айында Нородом Сиануктун колдоочулары тарабынан Пекинде Камбожа улуттук биримдик фронту (КУБФ), о. эле Улуттук биримдиктин өкмөтү түзүлүп, анын жетекчилиги ~~амер.~~ агрессорлорго ж-а Лон Нолдун режимине каршы күрөш жүргүзгөн. ~~К-да~~ башталган жарандык согуш Камбожа улуттук биримдик фронттун жеңиши м-н аяктаган. 1975-~~ж. К-да~~ бийликке «кызыл кхмерлер» келип, мамлекет ~~Демокр.~~ Кампучия деп аталган. Пол Пот ~~К-нын~~ премьер-министри, Кхиеу Сам фан ~~Мамл.~~ президиумдун президенти болуп дайындалган. ~~К-да~~ баары мамлекеттештирилип, саясат репрессия аркылуу жүргүзүлгөн. Натыйжада 1,5 млн камбожалык репрессиянын курманы болгон. Тышкы саясатта башка мамлекеттер м-н алакага тыюу салынып, айрым гана мамлекеттер (КЭР, КЭДР) м-н ~~дипл.~~ мамилелер сакталган. 1970- жылдардын 2-жарымынан ачык эле Вьетнамга каршы саясат жүргүзүлүп, чек арадан чыр-чатактар м-н коштолгон. 1978-ж. Вьетнамдын колдоосу м-н «кызыл кхмерлерге» каршы бирдиктүү Кампучия улутту куткаруу фронту түзүлүп, 1979-ж. январда вьетнам аскер күчтөрүнүн колдоосу м-н Пол Поттун режими кулатылып, Кампучия Эл ~~Респ.~~ жарыяланган. Бийлик Хенг Самрин жетектеген Кампучия элдик ~~рев-ялык~~ кеңешине өткөн. 1981-ж. жаңы Конституция күчүнө кирген. Кампучия коммунисттик партиясы (ККП) Кампучия элдик ~~респ.~~ партия (КЭРП) болуп өзгөрүлгөн. Өлкөнүн калкы тынч жашоого өтүп, ~~экон.~~ ж-а гуманитардык чөйрөлөр калыптана баштаган. Мамлекет ~~соц.~~ өлкөлөр м-н тыгыз кызматташып, ~~экон.~~ колдоолорго ээ болгон. 1989-ж. Кампучия Эл ~~Респ.~~ Камбожа мамлекети деп аталган. 1991-ж. КЭРП партиясы Камбожа Элдик партиясы (КЭП) деп аталып, партиянын уставына өзгөртүүлөр киргизилген. Буддизм ~~мамл.~~ дин катары жарыяланган.
	1989–93-ж. БУУ өлкөдөгү ич ара согуштук кагылышууларды токтотууга аракеттерди жасап, 1993-~~ж. К-да~~ шайлоо өткөрүлгөн. Ошол эле
	жылы жаңы Конституция жазылып, Нородом Сианук башкарган Камбожа Королдугу түзүлгөн.<br>
	Өлкөдө конституциялык монархия ж-а көп партиялуу система орногон. 1993–97-ж. өткөрүлгөн шайлоолордун негизинде укуктары бирдей болгон эки премьер-министр (Нородом Ранарит, Хун Сен) жетектеген коалициялык
	өкмөт түзүлгөн. 1998- ж-а 2003-жылдардагы шайлоолордо Камбожа элдик партиясы жеңишке жетип, парламенттеги көпчүлүк орунду ээлеген. 1999-ж. К. АСЕАНдын курамына кирген. 2004-ж. Нородом Сианук тактыны уулу Нородом Сиамониге тапшырган. Учурда өлкөдө экон. реформалар ийгиликтүү жүргүзүлүп, жогорку темпте өнүгүүдө. К-нын негизги стратегиялык		өкмөт түзүлгөн. 1998- ж-а 2003-жылдардагы шайлоолордо Камбожа элдик партиясы жеңишке жетип, парламенттеги көпчүлүк орунду ээлеген. 1999-ж. К. АСЕАНдын курамына кирген. 2004-ж. Нородом Сианук тактыны уулу Нородом Сиамониге тапшырган. Учурда өлкөдө экон. реформалар ийгиликтүү жүргүзүлүп, жогорку темпте өнүгүүдө. К-нын негизги стратегиялык
	өнөгү – Кытай. К-нын негизги экон. донору –		өнөгү – Кытай. К-нын негизги экон. донору –

Temirkan: /* Чарбасы */

2025-10-28T05:28:11Z

Чарбасы

← Мурунку нускасы		05:28, 28 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы
27 сап:		27 сап:

	[[File:КАМБОЖА32.png \| thumb \| none]]		[[File:КАМБОЖА32.png \| thumb \| none]]
	түрдө келишим түзүп, Сиам француз протекторатын таанып, Баттамбанг м-н Ангкор провинцияларына ээлик кылган. Өлкө Францияга көз каранды болуп калганына байланыштуу К-да		'''''түрдө келишим түзүп'',''' Сиам француз протекторатын таанып, Баттамбанг м-н Ангкор провинцияларына ээлик кылган. Өлкө Францияга көз каранды болуп калганына байланыштуу К-да
	көтөрүлүштөр (1864–65-, 1865–67-, 1876–77-, 1886–		көтөрүлүштөр (1864–65-, 1865–67-, 1876–77-, 1886–
	91-ж.) чыккан. 1877-ж. Франция Нородомдун королдук бийлигин чектеген. 1884-жылдагы Франция-Камбожа келишими К-ны Франциянын колониясына айландырган. 1887-ж. Аннам, Тонкин ж-а Кохинхин м-н бирге К. Француздук Индикытайдын курамына кирген. 1887-жылдагы указ б-ча кхмер королу мамл. башкаруу иштерине катышуу укугунан ажырап, өлкөнү фр. резидент жетектеген Министрлер Кеңеши башкарган. Сайгон ш. экон. борборго айланган. 1904–07-ж. Сиам К-нын батыш ж-а түн.		91-ж.) чыккан. 1877-ж. Франция Нородомдун королдук бийлигин чектеген. 1884-жылдагы Франция-Камбожа келишими К-ны Франциянын колониясына айландырган. 1887-ж. Аннам, Тонкин ж-а Кохинхин м-н бирге К. Француздук Индикытайдын курамына кирген. 1887-жылдагы указ б-ча кхмер королу мамл. башкаруу иштерине катышуу укугунан ажырап, өлкөнү фр. резидент жетектеген Министрлер Кеңеши башкарган. Сайгон ш. экон. борборго айланган. 1904–07-ж. Сиам К-нын батыш ж-а түн.

Temirkan: /* Калкы */

2025-10-28T05:26:21Z

Калкы

← Мурунку нускасы		05:26, 28 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы
15 сап:		15 сап:

	[[File:КАМБОЖА30.png \| thumb \| Меконг дарыясы.]]		[[File:КАМБОЖА30.png \| thumb \| Меконг дарыясы.]]
	жайгашкан. Ал суу салаасы аркылуу Меконг м-н туташат. Көлдүн тегерегиндеги зор аймак, Меконг м-н Бассак дарыяларынын аралыгы саздак. Токой ж-а сейрек токой өлкөнүн аймагынын 52%ин ээлейт. Түздүктөрдө жергиликтүү өсүмдүктөрдүн курамында жалбырагын күбүүчү муссондук токой (диптерекарп, чанактуулар ж. б.), кургакчыл батышында саванна токою, ксерофилдик сейрек токой (кызыл-коңур топурактагы пальмира, гуава, жапайы бал камыш, жапыз бамбук) таралган. Тоолордун муссонду караган түштүк- батыш капталдарын кызыл-сары ферралит топурактуу түргө бай дайыма жашыл тропик токою ээлейт. Сиам булуңунун жээги мангр токойлуу. 1990–2000-жылдарда токойдун 6%и жок болгон. Камбожа түздүгүнүн күрдүү аллювий топурактуу басымдуу бөлүгүнүн табигый өсүмдүктөрү шалы палдары, жапыз өскөн дарак, бадалдар, кант пальмасы ж. б. м-н алмашкан. Жаныбарлар дүйнөсү өтө ар түрдүү: сүт эмүүчүлөрдүн 123 түрү (анын 24 түрү жоголуу алдында турат), сойлоктордун 114 түрү (10у жоголуу коркунучунда) мекендейт; куштардын 183 түрү (19у жоголуу алдында) уялайт. Купрей, бантенг, гаур, таиланд бугусу, индия пили, жолборс, кабылан, гиббон ж. б. мекендейт; Меконг ж-а анын куймаларында крокодил бар.<br>Камбожадагы коргоого алынган 29 аймак өлкөнүн 23,7% аянтын ээлейт; алар: улуттук парктар (Пном-Бокор, Реам ж. б.), табият резерваттары (Пном-Ораль, Бэнг-Пер, Бном-Самкос, Кулен- Промтеп ж. б.), коргоого алынган ландшафттар (Ангкор ж. б.), коргоого алынган токойлордун ири массивдери. Тонлесап көлүнүн тегерегидеги жерлер ЮНЕСКОнун биосфералык резерваттарына киргизилген.		жайгашкан. Ал суу салаасы аркылуу Меконг м-н туташат. Көлдүн тегерегиндеги зор аймак, Меконг м-н Бассак дарыяларынын аралыгы саздак. Токой ж-а сейрек токой өлкөнүн аймагынын 52%ин ээлейт. Түздүктөрдө жергиликтүү өсүмдүктөрдүн курамында жалбырагын күбүүчү муссондук токой (диптерекарп, чанактуулар ж. б.), кургакчыл батышында саванна токою, ксерофилдик сейрек токой (кызыл-коңур топурактагы пальмира, гуава, жапайы бал камыш, жапыз бамбук) таралган. Тоолордун муссонду караган түштүк- батыш капталдарын кызыл-сары ферралит топурактуу түргө бай дайыма жашыл тропик токою ээлейт. Сиам булуңунун жээги мангр токойлуу. 1990–2000-жылдарда токойдун 6%и жок болгон. Камбожа түздүгүнүн күрдүү аллювий топурактуу басымдуу бөлүгүнүн табигый өсүмдүктөрү шалы палдары, жапыз өскөн дарак, бадалдар, кант пальмасы ж. б. м-н алмашкан. Жаныбарлар дүйнөсү өтө ар түрдүү: сүт эмүүчүлөрдүн 123 түрү (анын 24 түрү жоголуу алдында турат), сойлоктордун 114 түрү (10у жоголуу коркунучунда) мекендейт; куштардын 183 түрү (19у жоголуу алдында) уялайт. Купрей, бантенг, гаур, таиланд бугусу, индия пили, жолборс, кабылан, гиббон ж. б. мекендейт; Меконг ж-а анын куймаларында крокодил бар.<br>Камбожадагы коргоого алынган 29 аймак өлкөнүн 23,7% аянтын ээлейт; алар: улуттук парктар (Пном-Бокор, Реам ж. б.), табият резерваттары (Пном-Ораль, Бэнг-Пер, Бном-Самкос, Кулен- Промтеп ж. б.), коргоого алынган ландшафттар (Ангкор ж. б.), коргоого алынган токойлордун ири массивдери. Тонлесап көлүнүн тегерегидеги жерлер ЮНЕСКОнун биосфералык резерваттарына киргизилген.

	==Калкы==		'''Калкы.''' Австралия-азия тилдеринде сүйлөгөндөр Камбожанын калкынын 92,3%ин түзөт; анын 87,1%и кхмерлер, 0,8%и тоолук кхмерлер, 4,3%и вьеттер, 2,5%и австронезиялыктар, 0,9%и тайлар. Ошондой эле кытай (4,1%), мьянма, тамил, англис, француз ж. б. улуттар да жашайт. Калктын табигый өсүүсүнүн жылдык орточо темпи акырындап төмөндөөдө (20-кылымдын аягында 2,0–2,1%; 2007-жылы 1,7%). Төрөлүү 1000 тургунга 25,5 бала, өлүм-житим 1000 тургунга 8,2 адам туура келет. Сырткы миграциянын саль-
	. Австралия-азия тилдеринде сүйлөгөндөр ~~К-нын~~ калкынын 92,3%ин түзөт; анын 87,1%и кхмерлер, 0,8%и тоолук кхмерлер, 4,3%и вьеттер, 2,5%и австронезиялыктар, 0,9%и тайлар. О. эле кытай (4,1%), мьянма, тамил, англис, француз ж. б. улуттар да жашайт. Калктын табигый өсүүсүнүн жылдык ~~орт.~~ темпи акырындап төмөндөөдө (20-~~к-дын~~ аягында 2,0–2,1%; 2007-ж. 1,7%). Төрөлүү 1000 тургунга 25,5 бала, өлүм-житим 1000 тургунга 8,2 адам туура келет. Сырткы миграциянын саль-

	[[File:КАМБОЖА31.png \| thumb \| Пномпень шаары.]]		[[File:КАМБОЖА31.png \| thumb \| Пномпень шаары.]]
	досу нөлгө жакын. 15 жашка чейинки балдар калктын 34%ин, эмгекке жарамдуу курактагылар (15–64 жаш) 62,4%ин, 65тен улуулар 3,6%ин		досу нөлгө жакын. 15 жашка чейинки балдар калктын 34%ин, эмгекке жарамдуу курактагылар (15–64 жаш) 62,4%ин, 65тен улуулар 3,6%ин түзөт. Орто эсеп м-н 1000 аялга 95,3 эркек туура келет. Адам өмүрүнүн күтүлгөн орточо узактыгы 61,3 жыл (эркектердики 59,3, аялдардыкы 63,4 жыл). Калкынын орточо жыштыгы: 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 80дей адам туура келет. Ири шаарлары: Пномпень (1398,4 миң), Баттанбанг (176, миң), Сиануквиль (142,9 миң), Сиемреап (128,6 миң; 2008).<br>Мамлекеттик дини – <i>буддизм</i>; буддисттер өлкөнүн калкынын 95%ин, мусулмандар 2%ин түзөт.
	түзөт. Орто эсеп м-н 1000 аялга 95,3 эркек туура келет. Адам өмүрүнүн күтүлгөн ~~орт.~~ узактыгы 61,3 жыл (эркектердики 59,3, аялдардыкы 63,4 жыл). Калкынын ~~орт.~~ жыштыгы: 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 80дей адам туура келет. Ири шаарлары: Пномпень (1398,4 миң), Баттанбанг (176, миң), Сиануквиль (142,9 миң), Сиемреап (128,6 миң; 2008).<br>
	~~Мамл.~~ дини – <i>буддизм</i>; буддисттер өлкөнүн калкынын 95%ин, мусулмандар 2%ин түзөт.		'''Тарыхы.''' Млу-Прей, Лонгирао ж-а Самроунг- Севдеги археологиялык казмалардын табылгалары Камбожада палеолит (б. з. ч. 14-миң жылдык) доорунан адам жашаганын далилдейт. Соңку неолитте (б. з. ч. 6–5-миң жылдык) дарыя бойлорунда кыштактар пайда болгон. Калкы дыйканчылык, балык уулоочулук ж-а аңчылык м-н кесиптенишкен. Кол өнөрчүлүк өнүккөн. Б. з. 1-кылымында Камбожа аймагында алгачкы кул ээлөөчүлүк мамлекет – Бапном (Фунань) түзүлгөн. Мамлекет Меконг дарыясынын төмөнкү агымында жайгашып, борбору Вьядхапур шаары болгон. 2–3-кылымдарда Бапном ийгиликтүү согуштардын натыйжасында өлкө аймактарын кеңейткен. Индия, Кытай, Иран ж-а Рим империясы м-н соода жүргүзгөн. Бапномдун калкы негизинен бутпарастык ишенимдер м-н жашашкан. 6-кылымда Бапном начарлай баштап, мурда ага көз каранды болгон Ченла мамлекети күч алган. Анын борбору Меконг ж-а Мун дарыяларынын ортонку агымында жайгашкан. 6- кылымдын ортосунда Ченланын башкаруучусу Бхававарман I (болжол м-н 550–600) Бапном м-н Ченланы бириктирип, кхмерлер мамлекетин түзгөн. Ишановарман Iнин тушунда (болжол м-н 612–628) жаңы борбор – Ишанапур салынган. Негизинен дыйканчылык м-н кесиптенишкен. Тынымсыз согуштар ж-а ич ара талаш-тартыштар анын кулашына алып келген. Ченла мамлекети 8-кылымдын башында өз алдынча эки мамлекетке (Жер Ченла ж-а Суу Ченла) бөлүнүп, Индикитай жарым аралынын түштүк бөлүгүн ээлеген. 9-кылымда Суу Ченланын мурдагы аймагында Камбужадеша кхмер империясы (борбору Ангкордо) пайда болгон. Бул империя Сурьяварман I, Сурьяварман II ж-а Жайаварман VII бийлеген мезгилде жогору өнүгүп, Түштүк Чыгыш Азиядагы ири мамлекет болгон. Басып алуучулук жортуулдары ийгиликтүү аяктап, өлкөнүн аймагы кеңейип, Ангкор-Ват, Ангкор-Тхом, Байон сыяктуу дүйнөлүк архитектуранын шедеври болгон ири курулуштар салынган. 13-кылымдын ортосунда империя начарлап, 1336-жылы Чае башында турган будда династиясынын бийликке келиши м-н Камбужадеша жоюлган. Будда монархы король наамына ээ болуп, кхмерлердин салттуу маданиятын өркүндөткөн. 14-кылымдын 2-жарымында – 15-кылымдын башында Камбожа аймагына тьямдар ж-а сиамдыктар кол салып турушкан. 14-кылымда Аютия (Сиам) тай мамлекети негизделгенден кийин тынымсыз коркунуч туудуруп, акыры Камбожанын борборун басып алган. Король Понья Ят (1405–67) гана тайларды кууп чыккан. 1434-жылы кхмерлер мамлекетинин борбору Ангкордон Пномпенге көчүрүлгөн. 16–18-кылымдарда Камбожа коңшу мамлекеттер – Сиам ж-а Дайвьет м-н согушуп турган, натыйжада Камбожанын экономикалык ж-а саясий абалы төмөндөгөн. Мамлекеттин борбору Удонгго көчүрүлгөн. 17-кылымда Камбожага европалыктар келе баштаган. 1640-жылы нидерланддык фактория пайда болуп, үзгүлтүк м-н 1652-жылга чейин өкүм сүргөн. Кхмер феодалдарынын өз ара чыр-чатактарынын натыйжасында, өлкө Сиам ж-а Дайвьеттерге көз каранды болуп калган. Борборун ж-а батыш райондорун король Чей Четта IV, чыгышын Анг Нон башкарган. 1807-жылы Анг Тян IIнин башкаруу мезгилинде К. Сиам (Таиланд) м-н Вьетнамдын (1804-жылга чейин Дайвьеттин) кош сюзеренитетине дуушар болгон. 1830-жылдары Вьетнам Камбожага күчтүү таасирин тийгизген. Камбожа провинцияларга бөлүнүп, аларга вьетнамча аталыштар коюлган. Борбордук ж-а Чыгыш Камбожада вьетнам аскерлери жайгашып, Сайгонго жол курулган. Королева Анг Мей башкарган учурда (1834–41) Камбожада вьетнам тили расмий тил болуп калган. Бирок 1845-жылы Сиамдын жардамы м-н Камбожада аскердик төңкөрүш болуп, король Анг Дуонг (1841–60) бийликке келген. Кхмер армиясы сиамдыктар м-н бирдикте Камбожанын борбордук райондорунан вьетнамдарды сүрүп чыккан ж-а кайрадан Камбожага болгон кош сюзеренитет калыбына келтирилген. Анг Дуонг мамлекетти чыңдоо үчүн социалдык-экономикалык реформа жүргүзүп, тышкы саясатта Франция м-н мамиле түзүүгө аракеттенген. 1863-жылы жаңы король Нородом (1860–1904) протекторат жөнүндө Франция м-н келишим түзүп, Камбожага франциялык консул дайындалган. 1865-жылы борбор кайрадан Пномпенге көчүрүлгөн. 1867-жылы Камбожаны бөлүштүрүү жөнүндө Франция м-н Сиам расмий

	~~==Тарыхы==~~
	. Млу-Прей, Лонгирао ж-а Самроунг- Севдеги археол. казмалардын табылгалары К-да палеолит (б. з. ч. 14-миң жылдык) доорунан адам жашаганын далилдейт. Соңку неолитте
	~~(б. з. ч. 6–5-миң жылдык) дарыя бойлорунда~~
	кыштактар пайда болгон. Калкы дыйканчылык, балык уулоочулук ж-а аңчылык м-н кесиптенишкен. Кол өнөрчүлүк өнүккөн. Б. з. 1-к-нда К. аймагында алгачкы кул ээлөөчүлүк мамлекет – Бапном (Фунань) түзүлгөн. Мамлекет Меконг д-нын төмөнкү агымында жайгашып, борбору Вьядхапур ш. болгон. 2–3-к-да Бапном ийгиликтүү согуштардын натыйжасында өлкө аймактарын кеңейткен. Индия, Кытай, Иран ж-а Рим империясы м-н соода жүргүзгөн. Бапномдун калкы негизинен бутпарастык ишенимдер м-н жашашкан. 6-к-да Бапном начарлай баштап, мурда ага көз каранды болгон Ченла мамлекети күч алган. Анын борбору Меконг ж-а Мун д-нын ортонку агымында жайгашкан. 6- к-дын ортосунда Ченланын башкаруучусу Бхававарман I (болжол м-н 550–600) Бапном м-н
	~~Ченланы бириктирип, кхмерлер мамлекетин түзгөн. Ишановарман Iнин тушунда (болжол~~
	м-н 612–628) жаңы борбор – Ишанапур салынган. Негизинен дыйканчылык м-н кесиптенишкен. Тынымсыз согуштар ж-а ич ара талаш-тартыштар анын кулашына алып келген. Ченла мамлекети 8-к-дын башында өз алдынча эки мамлекетке (Жер Ченла ж-а Суу Ченла) бөлүнүп, Индикитай ж. а-нын түш. бөлүгүн ээлеген. 9-к-да Суу Ченланын мурдагы аймагында Камбужадеша кхмер империясы (борбору Ангкордо) пайда болгон. Бул империя Сурьяварман I, Сурьяварман II ж-а Жайаварман VII бийлеген мезгилде жогору өнүгүп, Түш. Чыгыш Азиядагы ири мамлекет болгон. Басып алуучулук жортуулдары ийгиликтүү аяктап, өлкөнүн аймагы кеңейип, Ангкор-Ват, Ангкор-Тхом, Байон сыяктуу дүйнөлүк арх-ранын шедеври болгон ири курулуштар салынган. 13-к-дын ортосунда империя начарлап, 1336-ж. Чае башында турган будда династиясынын бийликке келиши м-н Камбужадеша жоюлган. Будда монархы король наамына ээ болуп, кхмерлердин салттуу мад-тын
	~~өркүндөткөн. 14-к-дын 2-жарымында – 15-к-дын~~
	башында К. аймагына тьямдар ж-а сиамдыктар кол салып турушкан. 14-к-да Аютия (Сиам) тай мамлекети негизделгенден кийин тынымсыз коркунуч туудуруп, акыры К-нын борборун
	~~басып алган. Король Понья Ят (1405–67) гана~~
	тайларды кууп чыккан. 1434-ж. кхмерлер мамлекетинин борбору Ангкордон Пномпенге көчүрүлгөн. 16–18-к-да К. коңшу мамлекеттер – Сиам
	ж-а Дайвьет м-н согушуп турган, натыйжада К-нын экон. ж-а саясий абалы төмөндөгөн. Мамлекеттин борбору Удонгго көчүрүлгөн. 17-к-да К-га европалыктар келе баштаган. 1640-ж. нидерланддык фактория пайда болуп, үзгүлтүк м-н 1652-ж. чейин өкүм сүргөн. Кхмер феодалдарынын өз ара чыр-чатактарынын натыйжасында, өлкө Сиам ж-а Дайвьеттерге көз каранды болуп калган. Борборун ж-а батыш райондорун король Чей Четта IV, чыгышын Анг Нон башкарган. 1807-ж. Анг Тян IIнин башкаруу мезгилинде К. Сиам (Таиланд) м-н Вьетнамдын (1804-жылга чейин Дайвьеттин) кош сюзеренитетине дуушар болгон. 1830-жылдары Вьетнам
	К-га күчтүү таасирин тийгизген. К. провинцияларга бөлүнүп, аларга вьетнамча аталыштар коюлган. Борб. ж-а Чыгыш К-да вьетнам аскерлери жайгашып, Сайгонго жол курулган. Королева Анг Мей башкарган учурда (1834–41)
	К-да вьетнам тили расмий тил болуп калган. Бирок 1845-ж. Сиамдын жардамы м-н К-да аскердик төңкөрүш болуп, король Анг Дуонг
	~~(1841–60) бийликке келген. Кхмер армиясы~~
	сиамдыктар м-н бирдикте К-нын борб. райондорунан вьетнамдарды сүрүп чыккан ж-а кайрадан К-га болгон кош сюзеренитет калыбына келтирилген. Анг Дуонг мамлекетти чыңдоо
	~~үчүн соц.-экон. реформа жүргүзүп, тышкы саясатта Франция м-н мамиле түзүүгө аракеттенген.~~
	~~1863-ж. жаңы король Нородом (1860–1904)~~
	протекторат ж-дө Франция м-н келишим түзүп, К-га фр. консул дайындалган. 1865-ж. борбор кайрадан Пномпенге көчүрүлгөн. 1867-ж. К-ны бөлүштүрүү ж-дө Франция м-н Сиам расмий

Temirkan, 04:02, 28 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 карата

2025-10-28T04:02:07Z

← Мурунку нускасы		04:02, 28 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КАМБО́ЖА</b> , К а мб о ж а К о р о л д уг у – ~~Түш.~~-Чыгыш		<b type='title'>КАМБО́ЖА</b> , К а м б о ж а К о р о л д уг у – Түштүк-Чыгыш Азиядагы мамлекет, Индикытай жарым аралынын түштүгүндө жай - гашкан. Батышынан ж-а түндүк-батышынан Таиланд, түндүгүнөн Лаос, чыгышынан ж-а түштүк-чыгышынан Вьетнам м-н чектешет, түштүгүн ж-а түштүк- батышын Түштүк Кытай деңизинин Сиам булуңу чулгайт. Аянты 181,0 миң <i>км</i><sup>2</sup>, анын 4,5 миң <i>км</i><sup>2</sup>ин ички суулар ээлейт. Калкы 14,1 млн (2008). Борбору – Пномпень. Акча бирдиги – риель. Расмий
	Азиядагы мамлекет,
	Индикытай ~~ж. а-нын т үшт ү гү ндө~~ жай - гашкан. Батышынан ж-а ~~түн.~~-батышынан ~~Таи л анд~~, түндүгүнөн Лаос, чыгышынан ж-а ~~түш.~~-
	чыгышынан Вьетнам м-н чектешет, түштүгүн ж-а ~~түш.~~- батышын ~~Түш.~~ Кытай деңизинин Сиам булуңу чулгайт. Аянты 181,0 миң <i>км</i><sup>2</sup>, анын 4,5 миң <i>км</i><sup>2</sup>ин ички суулар ээлейт. Калкы 14,1 млн (2008). Борбору – Пномпень. Акча бирдиги – риель. Расмий

	[[File:КАМБОЖА27.png \| thumb \| none]]		[[File:КАМБОЖА27.png \| thumb \| none]]
	тили – кхмер тили. ~~Адм.~~-~~айм.~~ жактан 20 провинцияга (кхает) ж-а борборго баш ийген 4 муниципияга (кронг) бөлүнөт (к. таблицаны).<br>		тили – кхмер тили. Административдик-аймактык жактан 20 провинцияга (кхает) ж-а борборго баш ийген 4 муниципияга (кронг) бөлүнөт (к. таблицаны).<br>Камбожа – БУУга (1955), ЭВФке (1970), Эл аралык
	К. – БУУга (1955), ЭВФке (1970), Эл аралык

	[[File:КАМБОЖА28.png \| thumb \| Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008)]]		[[File:КАМБОЖА28.png \| thumb \| Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008)]]
	реконструкция ж-а өнүгүү банкына (1970), Түш.-		реконструкция ж-а өнүгүү банкына (1970), Түш.-Чыгыш Азия өлкөлөрүнүн ассоциациясына (АСЕАН; 1999), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмуна (2004), «Европа – Азия» форумуна (АСЕМ; 2004) мүчө.
	Чыгыш Азия өлкөлөрүнүн ассоциациясына (АСЕАН; 1999), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмуна
	(2004), «Европа – Азия» форумуна (АСЕМ;
	2004) мүчө.

	==Мамлекеттик түзүлүшү==		'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Камбожа– унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – монархиялык конституция. 1993-жылы 21-сентябрда Конституциясы кабыл алынган. Мамлекет башчысы – король, Корона Кеңешинде (Улуттук ассамблеянын төрагасы, төраганын эки орун басары, премьер-министр, жогорку дин кызматчылары) шайланат. Король жогорку кызмат адамдарын дайындоого макулдук берет ж-а куралдуу күчтөрдүн башкы командачысы болуп саналат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – эки палаталуу (Улуттук ассамблея ж-а Сенат) парламент. Улуттук ассамблея 122 мүчөдөн турат, 5 жылга шайланат. Сенаторлордун саны Улуттук ассамблея мүчөлөрүнүн санынан аз (сенаттын 2 мүчөсүн король дайындайт, экөөнү Улуттук ассамблея, калганын эл 6 жылдык мөөнөткө шайлайт). Сенаттын төрагасы король жок мезгилде мамлекет башчысынын милдетин аткарат. Аткаруу бийлигинин жогорку органы – премьер-министр жетектеген министрлер кабинети. Кабинеттин курамы Улуттук ассамблеянын макулдугу м-н король тарабынан бекитилет. Камбожада көп партиялуу система орун алган. Негизги партиялары – Камбожа элдик партиясы (КЭП), ФУНСИНПЕК, Сам Рэнси.
	. ~~К.–~~ унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – монархиялык конституция. 1993-ж. 21-сентябрда Конституциясы кабыл алынган. Мамлекет башчысы – король, Корона Кеңешинде (Улуттук ассамблеянын төрагасы, төраганын эки орун басары, премьер-министр, жогорку дин кызматчылары) шайланат. Король жогорку кызмат адамдарын дайындоого макулдук берет ж-а куралдуу күчтөрдүн башкы командачысы болуп саналат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – эки палаталуу; (Улуттук ассамблея ж-а
	Сенат) парламент. Улуттук ассамблея 122 мүчөдөн турат, 5 жылга шайланат. Сенаторлордун саны Улуттук ассамблея мүчөлөрүнүн санынан аз (сенаттын 2 мүчөсүн король дайындайт, экөөнү Улуттук ассамблея, калганын эл 6 жылдык мөөнөткө шайлайт). Сенаттын төрагасы король жок мезгилде мамлекет башчысынын милдетин аткарат. Аткаруу бийлигинин жогорку органы – премьер-министр жетектеген министрлер кабинети. Кабинеттин курамы Улуттук ассамблеянын макулдугу м-н король тарабынан бекитилет. ~~К-да~~ көп партиялуу система орун алган. Негизги партиялары – Камбожа элдик партиясы (КЭП), ФУНСИНПЕК, Сам Рэнси.

	==Табияты==		'''Табияты.''' Сиам (Таиланд) булуңунун жээктери эрозиялык-тектоникалык жактан өтө тилмеленген (риас тибине кирет); ички Кампонгсаом булуңунун жээктери мангр токойлуу. Камбожанын аймагынын <sup>3</sup>/4 бөлүгүнөн ашыгын көл-аллювий кыртыштуу Камбожа түздүгү ээлейт. Түштүк-батышында Кравань (бийиктиги 1813 <i>м</i>ге чейин, Ораль чокусу – Камбожанын эң бийик жери) ж-а Дамрэй (1079 <i>м</i>, Боккоу чокусу) тоолору жайгашкан.
	. Сиам (Таиланд) булуңунун жээктери эрозиялык-~~тектон.~~ жактан өтө тилмеленген
	(риас тибине кирет); ички Кампонгсаом булуңунун жээктери мангр токойлуу. ~~К-нын айма-~~
	~~гынын~~ <sup>3</sup>/
	бөлүгүнөн ашыгын көл-аллювий ~~кыр-~~
	~~тыштуу~~ Камбожа түздүгү ээлейт. ~~Түш.~~-батышында Кравань (~~бийикт.~~ 1813 <i>м</i>ге чейин, Ораль
	чокусу – ~~К-нын~~ эң бийик жери) ж-а Дамрэй
	(1079 <i>м</i>, Боккоу чокусу) тоолору жайгашкан.

	[[File:КАМБОЖА29.png \| thumb \| Камбожа түздүгү.]]		[[File:КАМБОЖА29.png \| thumb \| Камбожа түздүгү.]]
	Чыгышында ~~К-нын~~ аймагына Чыонгшон ~~тоо-~~		Чыгышында Камбожанын аймагына Чыонгшон тоолорунун батыш тармактары (1547 <i>м</i>) ж-а Борбордук плато (1108 <i>м</i>) кирип турат. Камбожанын аймагын кембрийге чейинки Инди-Синай массивинин чет-жакасы ж-а аны батыштан ж-а түштүктөн курчаган Юннань-Малайя бүктөлүү системасы (киммерий) ээлейт. Кен байлыктары: нефть ж-а күйүүчү табигый газ, таш көмүр, темир кенташтары, боксит, алтын, марганец ж-а жез кенташтары, асыл таштар (рубин, сапфир, циркон, аметист) ж. б. Камбожага субэкватордук муссондуу климат мүнөздүү; жайы нымдуу, кышы салыштырмалуу кургак. Эң ысык айынын (апрель) орточо температурасы 30°С, эң серүүн айыныкы (декабрь) 26°С. Жаан-чачындын жылдык өлчөмү түздүктөрдө 700–1500 <i>мм</i>, тоолордун муссонго караган түштүк-батыш айдарым капталдарында 2000–3000 <i>мм</i>. Нымдуу сезону – майдан ноябрга чейин. Камбожа суу ресурстарына бай (476 <i>км</i><sup>3</sup>/жыл); дарыялары жыш. Өлкөнү түндүктөн түштүктү карай Азиядагы ири дарыялардын бири – <i>Меконг</i> кесип өтөт; Камбожанын аймагында башынан аягына чейин кеме каттайт. Борбордук бөлүгүндө Индикытай жарым аралындагы эң ири көл – <i>Тонлесап</i>
	~~М у н и ц и п и я л а р ы~~
	~~лорунун~~ батыш тармактары (1547 <i>м</i>) ж-а ~~Борб.~~
	плато (1108 <i>м</i>) кирип турат. ~~К-нын~~ аймагын кембрийге чейинки Инди-Синай массивинин чет-жакасы ж-а аны батыштан ж-а түштүктөн курчаган Юннань-Малайя бүктөлүү системасы (киммерий) ээлейт. Кен байлыктары: нефть ж-а
	күйүүчү табигый газ, таш көмүр, темир кенташтары, боксит, алтын, марганец ж-а жез кенташтары, асыл таштар (рубин, сапфир, циркон, аметист) ж. б. ~~К-га~~ субэкватордук муссондуу климат мүнөздүү; жайы нымдуу, кышы салыштырмалуу кургак. Эң ысык айынын (апрель) ~~орт. темп-расы~~ 30°С, эң серүүн айыныкы (декабрь) 26°С. Жаан-чачындын жылдык өлчөмү түздүктөрдө 700–1500 <i>мм</i>, тоолордун муссонго караган ~~түш.~~-батыш айдарым капталдарында 2000–3000 <i>мм</i>. Нымдуу сезону – майдан ноябрга чейин. К. суу ресурстарына бай (476 <i>км</i><sup>3</sup>/жыл); дарыялары жыш. Өлкөнү түндүктөн түштүктү
	карай Азиядагы ири дарыялардын бири – <i>Меконг</i> кесип өтөт; ~~К-нын~~ аймагында башынан аягына чейин кеме каттайт. ~~Борб.~~ бөлүгүндө
	Индикытай ~~ж. а-ндагы~~ эң ири көл – <i>Тонлесап</i>

	[[File:КАМБОЖА30.png \| thumb \| Меконг дарыясы.]]		[[File:КАМБОЖА30.png \| thumb \| Меконг дарыясы.]]
	жайгашкан. Ал суу салаасы аркылуу Меконг м-н туташат. Көлдүн тегерегиндеги зор аймак, Меконг м-н Бассак ~~д-нын~~ аралыгы саздак. Токой ж-а сейрек токой өлкөнүн аймагынын 52%ин ээлейт. Түздүктөрдө ~~жерг.~~ өсүмдүктөрдүн курамында жалбырагын күбүүчү муссондук токой (диптерекарп, чанактуулар ж. б.), кургакчыл батышында саванна токою, ксерофилдик сейрек токой (кызыл-коңур топурактагы пальмира, гуава, жапайы бал камыш, жапыз бамбук) таралган. Тоолордун муссонду караган ~~түш.~~- батыш капталдарын кызыл-сары ферралит топурактуу түргө бай дайыма жашыл тропик токою ээлейт. Сиам булуңунун жээги мангр токойлуу. 1990–2000-ж. токойдун 6%и жок болгон. Камбожа түздүгүнүн күрдүү аллювий топурактуу басымдуу бөлүгүнүн табигый өсүмдүктөрү шалы палдары, жапыз өскөн дарак, бадалдар, кант пальмасы ж. б. м-н алмашкан. Жаныбарлар дүйнөсү өтө ар түрдүү: сүт эмүүчүлөрдүн 123 түрү (анын 24 түрү жоголуу алдында турат), сойлоктордун 114 түрү (10у жоголуу коркунучунда) мекендейт; куштардын 183 түрү (19у жоголуу алдында) уялайт. Купрей, бантенг, гаур, таиланд бугусу, индия пили, жолборс, кабылан, гиббон ж. б. мекендейт; Меконг ж-а анын куймаларында крокодил бар.<br>		жайгашкан. Ал суу салаасы аркылуу Меконг м-н туташат. Көлдүн тегерегиндеги зор аймак, Меконг м-н Бассак дарыяларынын аралыгы саздак. Токой ж-а сейрек токой өлкөнүн аймагынын 52%ин ээлейт. Түздүктөрдө жергиликтүү өсүмдүктөрдүн курамында жалбырагын күбүүчү муссондук токой (диптерекарп, чанактуулар ж. б.), кургакчыл батышында саванна токою, ксерофилдик сейрек токой (кызыл-коңур топурактагы пальмира, гуава, жапайы бал камыш, жапыз бамбук) таралган. Тоолордун муссонду караган түштүк- батыш капталдарын кызыл-сары ферралит топурактуу түргө бай дайыма жашыл тропик токою ээлейт. Сиам булуңунун жээги мангр токойлуу. 1990–2000-жылдарда токойдун 6%и жок болгон. Камбожа түздүгүнүн күрдүү аллювий топурактуу басымдуу бөлүгүнүн табигый өсүмдүктөрү шалы палдары, жапыз өскөн дарак, бадалдар, кант пальмасы ж. б. м-н алмашкан. Жаныбарлар дүйнөсү өтө ар түрдүү: сүт эмүүчүлөрдүн 123 түрү (анын 24 түрү жоголуу алдында турат), сойлоктордун 114 түрү (10у жоголуу коркунучунда) мекендейт; куштардын 183 түрү (19у жоголуу алдында) уялайт. Купрей, бантенг, гаур, таиланд бугусу, индия пили, жолборс, кабылан, гиббон ж. б. мекендейт; Меконг ж-а анын куймаларында крокодил бар.<br>Камбожадагы коргоого алынган 29 аймак өлкөнүн 23,7% аянтын ээлейт; алар: улуттук парктар (Пном-Бокор, Реам ж. б.), табият резерваттары (Пном-Ораль, Бэнг-Пер, Бном-Самкос, Кулен- Промтеп ж. б.), коргоого алынган ландшафттар (Ангкор ж. б.), коргоого алынган токойлордун ири массивдери. Тонлесап көлүнүн тегерегидеги жерлер ЮНЕСКОнун биосфералык резерваттарына киргизилген.
	~~К-дагы~~ коргоого алынган 29 аймак өлкөнүн 23,7% аянтын ээлейт; алар: улуттук парктар (Пном-Бокор, Реам ж. б.), табият резерваттары (Пном-Ораль, Бэнг-Пер, Бном-Самкос, Кулен- Промтеп ж. б.), коргоого алынган ландшафттар (Ангкор ж. б.), коргоого алынган токойлордун ири массивдери. Тонлесап көлүнүн тегерегидеги жерлер ЮНЕСКОнун биосфералык резерваттарына киргизилген.

	==Калкы==		==Калкы==

Lera, 05:49, 16 Сентябрь (Аяк оона) 2025 карата

2025-09-16T05:49:16Z

← Мурунку нускасы		05:49, 16 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы
118 сап:		118 сап:

	==Маданияты==		==Маданияты==
	~~. К-да~~ окуу жайларын башкаруу Билим, жаштар ~~ж-а~~ спорт министрлиги тарабынан ишке ашырылат. 1993-ж. милдеттүү ~~ж-а~~ акысыз 9 жылдык билим берүү киргизилген. Билим берүү системасы мектепке чейинки ~~тарбия ж-а~~ 6 жылдык башталгыч, баштапкы орто (3 жылдык курс), жогорку билимге даярдоо максатында кошумча орто (~~мамл. ж-а~~ менчик коллеж) билим берүүнү камтыйт. 2005-ж. балдардын 10%и мектепке чейинки мекемелерде тарбияланган, 96%и башталгыч, 24%и		Камбожада окуу жайларын башкаруу Билим, жаштар жана спорт министрлиги тарабынан ишке ашырылат. 1993-жылы милдеттүү жанаа акысыз 9 жылдык билим берүү киргизилген. Билим берүү системасы мектепке чейинки тарбия жана 6 жылдык башталгыч, баштапкы орто (3 жылдык курс), жогорку билимге даярдоо максатында кошумча орто (мамлекеттик жана менчик коллеж) билим берүүнү камтыйт. 2005-жылы балдардын 10%и мектепке чейинки мекемелерде тарбияланган, 96%и башталгыч, 24%и орто билим алган. Калктын сабаттуулугу 15 жаштан жогору 73,6% (ЮНЕСКОнун маалыматы боюнча, 2005). 12 мамлекеттик жана 30 менчик жогорку окуу жайы (жарандык жана диний) бар. Ири жогорку окуу жайлары: Будда университети (1954), Пномпень королдук университети (1960), Жогорку техникалык институту (1981) жана башкалар. Илимий мекемелери: Буддизм институту (музей жана Камбожадагы ири китепкана – 40 миңден ашык том жана пальма жалбырагына жазылган 16 миңден ашык кол жазма), Ресурстарды өнүктүрүү институту (1990), Адам укуктары институту (1993), Социалдык өнүгүү борбору (1995), Улуттук саламаттык сактоо институту, Улуттук китепкана (1924), Улуттук музейи (1920), геноцид музейи (1979) бар. Бардык мекемелер Пномпенде жайгашкан.<br>Камбожада 100дөн ашык гезит жана журналдар кхмер [«Расмей Кампучия» (1993); «Монеасека кхмер» (1993); «Чакраваль Дейли» (1993) жана башкалар], ошондой эле англис, француз жана кытай тилдеринде чыгат (2007). 1975-жылдан радио уктуруусу, 1966-жылдан телекөрсөтүү иштейт. Камбожанын Улуттук маалыматтык агенттиги – «Agence Kampuchea
	орто билим алган. Калктын сабаттуулугу 15 жаштан жогору 73,6% (ЮНЕСКОнун маалыматы ~~б-ча~~, 2005). 12 ~~мамл. ж-а~~ 30 менчик ~~ЖОЖ~~ (жарандык ~~ж-а~~ диний) бар. Ири ~~ЖОЖдор~~: Будда ~~ун-ти~~ (1954), Пномпень королдук ~~ун-ти~~ (1960), Жогорку ~~тех. ин-ту~~ (1981) ~~ж. б. Ил~~. мекемелери: Буддизм инту (музей ~~ж-а К-дагы~~ ири китепкана – 40 миңден ашык том ~~ж-а~~ пальма жалбырагына жазылган 16 миңден ашык кол жазма), Ресурстарды өнүктүрүү ~~ин-ту~~ (1990), Адам укуктары инту (1993), Социалдык өнүгүү борбору (1995), Улуттук саламаттык сактоо ~~ин-ту~~, Улуттук китепкана (1924), Улуттук музейи (1920), геноцид музейи (1979) бар. Бардык мекемелер Пномпенде жайгашкан.<br>
	~~К-да~~ 100дөн ашык гезит ~~ж-а~~ журналдар кхмер [«Расмей Кампучия» (1993); «Монеасека кхмер» (1993); «Чакраваль Дейли» (1993) ~~ж. б.~~], о. эле англис, француз ~~ж-а~~ кытай тилдеринде чыгат (2007). 1975-жылдан радио уктуруусу, 1966- жылдан телекөрсөтүү иштейт. ~~К-нын~~ Улуттук маалыматтык агенттиги – «Agence Kampuchea
	Presse».		Presse».

	~~16-к-га~~ чейин ~~К-нын ад-ты~~ санскрит ~~ж-а~~ пали, кийинчерээк кхмер тилдеринде өнүккөн. ~~14–15- к-дагы ад-ттын~~ жалгыз эстелиги – пали тилиндеги «Элүү жатак» жыйнагы. Кхмер тилиндеги алгачкы чыгармалар ~~16-к-да~~ пайда болгон (Чей Нондун ырлары; Панг, «Ангкор жөнүндө поэма»,		XVI кылымга чейин Камбожанын адабияты санскрит жана пали, кийинчерээк кхмер тилдеринде өнүккөн. XIV–XV кылымдардагы адабияттын жалгыз эстелиги – пали тилиндеги «Элүү жатак» жыйнагы. Кхмер тилиндеги алгачкы чыгармалар XVI кылымда пайда болгон (Чей Нондун ырлары; Панг, «Ангкор жөнүндө поэма»,
	1598). ~~17–19-к-да~~ жатак темасында ыр түрүндөгү		1598). XVII–XIX кылымдарда жатак темасында ыр түрүндөгү чыгармалар жаралган. Жаңы адабият кечил Саомдун «Тум менен Тиев» поэмасы (1916) менен башталат. Ньок Тхаемдин «Пайлин атыр гүлү» романы чыккандан кийин социалдык теңсиздик, аялдар, жаштар темасындагы роман адабиятта негизги орунду ээлеген. XX кылымдын аягы –XXI кылымдын башында ар кыл жанрдагы романдар жазылды (Паль Воаннари Реак, Мау Сомнанг). 1955-жылы Камбожа жазуучулар ассоциациясы түзүлгөн.<br>Камбожа аймагында Ханчей, Асрам-Махаросей (VI–VIII кылымдар), Баконг (881), Прэах-Ко (879) жана башка белгилүү храмдар жана храм комплекстери сакталып калган. IX–XIV кылымдарда Камбужадеша империясынын өкүмдарлары курдурган 10 шаарды камтыган зор Ангкор комплексинде 1000ден ашык монументтик курулуштар сакталган: храм-тоо Пном- Бакхенг (893); Пхимеанакас храмы (X кылым); Ангкор-Ват храм комплекси (XII кылым) жана башкалар. Камбожа Франция колониясына айланганда европалык үлгүдөгү имараттар салына баштаган. 1960-жылдары Камбожада Көз карандысыздык (1960–1962) эстелиги, Чакдомукх залы (1962), Улуттук спорт комплекси (1964), Чамкармон сарайы (1966) жана башка архитектуралык курулуштар пайда болгон.<br>Кхмерлердин музыкалык маданияты эң байыркы доорго таандык. Ангкор жана Байон храмдарынын барельефтери музыка-театрдык маданиятынын өнүккөнүн, музыкалык аспаптардын [барабан (сампхо), чаб,чинг, гонг, булгаары жана мүйүз трубалар (санг), дого, арфалар (пын) жана башкалар] көптүгүн тастыктайт. XIX кылымдын 2-жарымынан кытайлык, малайзиялык, европалык жана башка музыкалык салттардын Камбожанын маданиятына таасири тийген.
	чыгармалар жаралган. Жаңы ~~ад-т~~ кечил Саомдун «Тум ~~м-н~~ Тиев» поэмасы (1916) ~~м-н~~ башталат. Ньок Тхаемдин «Пайлин атыр гүлү» романы чыккандан кийин социалдык теңсиздик, аялдар, жаштар темасындагы роман ~~ад-тта~~ негизги орунду ээлеген. ~~20-к-дын~~ аягы ~~– 21-к-дын~~
	башында ар кыл жанрдагы романдар жазылды (Паль Воаннари Реак, Мау Сомнанг). 1955-~~ж. К.~~ жазуучулар ассоциациясы түзүлгөн.<br>
	К. аймагында Ханчей, Асрам-Махаросей (6–
	~~8-к.~~), Баконг (881), Прэах-Ко (879) ~~ж. б.~~ белгилүү храмдар ~~ж-а~~ храм комплекстери сакталып
	калган. ~~9–14-к-да~~ Камбужадеша империясынын
	өкүмдарлары курдурган 10 шаарды камтыган зор Ангкор комплексинде 1000ден ашык монументтик курулуштар сакталган: храм-тоо Пном- Бакхенг (893); Пхимеанакас храмы (~~10-к.~~); Ангкор-Ват храм комплекси (~~12-к.~~) ~~ж. б. К~~. Франция колониясына айланганда ~~европ.~~ үлгүдөгү имараттар салына баштаган. 1960-жылдары
	~~К-да~~ Көз карандысыздык (~~1960–62~~) эстелиги,
	Чакдомукх залы (1962), Улуттук спорт комплекси (1964), Чамкармон сарайы (1966) ~~ж. б. арх~~ралык курулуштар пайда болгон.<br>
	Кхмерлердин ~~муз. мад-ты~~ эң байыркы доорго таандык. Ангкор ~~ж-а~~ Байон храмдарынын барельефтери ~~муз.~~-театрдык ~~мад-тынын~~ өнүккөнүн, ~~муз.~~ аспаптардын [барабан (сампхо), чаб,
	чинг, гонг, булгаары ~~ж-а~~ мүйүз трубалар (санг), дого, арфалар (пын) ~~ж. б.~~] көптүгүн тастыктайт. ~~19-к-дын~~ 2-жарымынан кытайлык, малайзиялык, ~~европ. ж. б. муз.~~ салттардын ~~К-нын~~ мад~~тына~~ таасири тийген.


	Ад.: Страны и народы. Зарубежная Азия. Юго- Восточная Азия. М., 1979; <i>Марунова И. Б.</i> Древний театр кхмеров. М., 1980; История Кампучии. Краткий		Ад.: Страны и народы. Зарубежная Азия. Юго- Восточная Азия. М., 1979; <i>Марунова И. Б.</i> Древний театр кхмеров. М., 1980; История Кампучии. Краткий

	[[File:КАМБОЖА36.png \| thumb \| Ангкор-Ваттагы Тхомманон храмы. ~~12-к-дын~~ 1-жарымы.]]		[[File:КАМБОЖА36.png \| thumb \| Ангкор-Ваттагы Тхомманон храмы. XII кылымдын 1-жарымы.]]

	[[File:КАМБОЖА37.png \| thumb \| Ханзада бийи. Камбожа король балети.]]		[[File:КАМБОЖА37.png \| thumb \| Ханзада бийи. Камбожа король балети.]]
147 сап:		135 сап:
	<p align='right'><i type='author'>Н. Алымкулова, Ө. Бараталиев, Ш. Керимова.</i></p>		<p align='right'><i type='author'>Н. Алымкулова, Ө. Бараталиев, Ш. Керимова.</i></p>
	[[Категория:4-том, 1-50 бб]]		[[Категория:4-том, 1-50 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-08-24T09:00:56Z

1 версия

← Мурунку нускасы	09:00, 24 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol4>KadyrM, 01:04, 24 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-24T01:04:05Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү