КАМЕРУН (Борбордук Африкадагы мамлекет) - Түзөтүүлөр тарыхы

Temirkan: Temirkan moved page КАМЕРУН to КАМЕРУН (Борбордук Африкадагы мамлекет)

2025-10-29T05:33:27Z

Temirkan moved page КАМЕРУН to КАМЕРУН (Борбордук Африкадагы мамлекет)

← Мурунку нускасы	05:33, 29 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

Temirkan, 05:32, 29 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 карата

2025-10-29T05:32:41Z

← Мурунку нускасы		05:32, 29 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы
2 сап:		2 сап:

	[[File:КАМЕРУН41.png \| thumb \| none]]		[[File:КАМЕРУН41.png \| thumb \| none]]
	Түндүк-батышынан Нигерия, түндүк-чыгышынан Чад, чыгышынан Борбордук Африка Республикасы, түштүгүнөн Конго Республикасы, Габон, Экватордук Гвинея өлкөлөрү м-н чектешет. Батышынан Бонни булуңу (Атлантика океанындагы Гвинея булуңунун бир бөлүгү) м-н чулганат; жээк сызыгынын узундугу 402 <i>км</i>. Аянты 465 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 19 млн (~~2008~~). Борбору – Яунде. Расмий тилдери – француз ж-а англис тилдери. Акча бирдиги – КФА франкы. Административдик- аймактык жактан 10 провинцияга бөлүнөт (к. таблицаны).<br>Камерун – БУУга (1960), Африка союзуна (1963), ЭВФке (1963), Эл аралык реконструкция ж-а өнүгүү банкына (1963), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмуна (1995), Шериктештикке (1995) мүчө.		Түндүк-батышынан Нигерия, түндүк-чыгышынан Чад, чыгышынан Борбордук Африка Республикасы, түштүгүнөн Конго Республикасы, Габон, Экватордук Гвинея өлкөлөрү м-н чектешет. Батышынан Бонни булуңу (Атлантика океанындагы Гвинея булуңунун бир бөлүгү) м-н чулганат; жээк сызыгынын узундугу 402 <i>км</i>. Аянты 465 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 30,9 млн (2025). Борбору – Яунде. Расмий тилдери – француз ж-а англис тилдери. Акча бирдиги – КФА франкы. Административдик- аймактык жактан 10 провинцияга бөлүнөт (к. таблицаны).<br>Камерун – БУУга (1960), Африка союзуна (1963), ЭВФке (1963), Эл аралык реконструкция ж-а өнүгүү банкына (1963), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмуна (1995), Шериктештикке (1995) мүчө.

	'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Камерун – унитардык мамлекет. Камерундун Конституциясы 1972-жылы 2-июнда<table>		'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Камерун – унитардык мамлекет. Камерундун Конституциясы 1972-жылы 2-июнда<table>

Temirkan: /* Маданияты */

2025-10-29T05:22:36Z

Маданияты

← Мурунку нускасы		05:22, 29 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы
90 сап:		90 сап:

	[[File:КАМЕРУН46.png \| thumb \| Банан жана жүгөрү талаасы.]]		[[File:КАМЕРУН46.png \| thumb \| Банан жана жүгөрү талаасы.]]
	өнөрчүлүк (жыгачты ж-а пил сөөгүн оймо-чиймелеп кооздоо, карапа өндүрүшү, саймачылык) өнүккөн.<br>Айыл чарбасында майда дыйкан чарбалары басымдуу. Айдоо жер өлкөнүн 13% аянтын ээлейт. Негизги экспорттук өсүмдүгү – какао (2005-жылы 180 миң т какао даны даярдалган; дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт). Какао эгилген жердин жалпы аянты 400 миң <i>га</i>. Ошондой эле бал камыш, банан, пахта, кофе, май пальмасынын экспорттук мааниси бар. Негизги азык-түлүк өсүмдүктөрү: плантейн, кассава, таро, жүгөрү, ак жүгөрү, ямс; ошондой эле жашылча, мөмө-жемиш, гевея, чай, жер жаңгак, күнжүт, тамеки ж. б. өстүрүлөт. Мал чарбасы цеце чымынынын чагуусунан ж. б. тропиктик оорулардан пайда болгон трипаносомоз ылаңынын кеңири таралышына байланыштуу анча өнүккөн эмес. Шаарлардын чет жакаларында чочко ж-а куш чарбалары тез өнүгүүдө. 2004-жылы 5600 миң бодо мал, 4400 миң эчки, 3800 миң кой, 1350 миң чочко, 17 миң жылкы, 31 млн үй кушу болгон. Жылына 108 миң т балык кармалат.<br>Транспорт тармагы начар өнүккөн. Автомобиль жолунун узундугу 50 миң <i>км</i>, темиир жолунуку 1 миң <i>км</i>; негизги магистралы – Транскамерун темир жолу (885 <i>км</i>) Дуала – Нгаундере шаарларын туташтырат.<br>Ири деңиз порттору: Дуала-Бонабери, Лимбе, Криби. Деңиз транспорту аркылуу сырткы соода жүгүнүн 95%тен ашыгы ташылат. Негизги ички деңиз жолу – Бенуэ дарыясы (жаан катуу жааганда кеме жүрүү чектелет). Өлкөдө 45 аэропорт бар; эл аралык аэропорттору Яунде, Гаруа, Дуала шаарларында жайгашкан. Нефть куурунун узундугу 1107 <i>км</i>, газ куурунуку 70 <i>км</i>. Экспортко нефть ж-а нефть продуктуларын, алюминий, жыгач, какао даны, кофе, пахта чыгарат; негизги кардарлары: Испания, Италия, Франция, Түштүк Корея, Нидерланд, АКШ, Бельгия. Транспорт каражаттарын, машина ж-а жабдууларды, азык-түлүк, отун, химиялык жер семирткич, керектелчү товарларды Франция, Нигерия, Кытай, Бельгия, АКШдан сатып алат.		өнөрчүлүк (жыгачты ж-а пил сөөгүн оймо-чиймелеп кооздоо, карапа өндүрүшү, саймачылык) өнүккөн.<br>Айыл чарбасында майда дыйкан чарбалары басымдуу. Айдоо жер өлкөнүн 13% аянтын ээлейт. Негизги экспорттук өсүмдүгү – какао (2005-жылы 180 миң т какао даны даярдалган; дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт). Какао эгилген жердин жалпы аянты 400 миң <i>га</i>. Ошондой эле бал камыш, банан, пахта, кофе, май пальмасынын экспорттук мааниси бар. Негизги азык-түлүк өсүмдүктөрү: плантейн, кассава, таро, жүгөрү, ак жүгөрү, ямс; ошондой эле жашылча, мөмө-жемиш, гевея, чай, жер жаңгак, күнжүт, тамеки ж. б. өстүрүлөт. Мал чарбасы цеце чымынынын чагуусунан ж. б. тропиктик оорулардан пайда болгон трипаносомоз ылаңынын кеңири таралышына байланыштуу анча өнүккөн эмес. Шаарлардын чет жакаларында чочко ж-а куш чарбалары тез өнүгүүдө. 2004-жылы 5600 миң бодо мал, 4400 миң эчки, 3800 миң кой, 1350 миң чочко, 17 миң жылкы, 31 млн үй кушу болгон. Жылына 108 миң т балык кармалат.<br>Транспорт тармагы начар өнүккөн. Автомобиль жолунун узундугу 50 миң <i>км</i>, темиир жолунуку 1 миң <i>км</i>; негизги магистралы – Транскамерун темир жолу (885 <i>км</i>) Дуала – Нгаундере шаарларын туташтырат.<br>Ири деңиз порттору: Дуала-Бонабери, Лимбе, Криби. Деңиз транспорту аркылуу сырткы соода жүгүнүн 95%тен ашыгы ташылат. Негизги ички деңиз жолу – Бенуэ дарыясы (жаан катуу жааганда кеме жүрүү чектелет). Өлкөдө 45 аэропорт бар; эл аралык аэропорттору Яунде, Гаруа, Дуала шаарларында жайгашкан. Нефть куурунун узундугу 1107 <i>км</i>, газ куурунуку 70 <i>км</i>. Экспортко нефть ж-а нефть продуктуларын, алюминий, жыгач, какао даны, кофе, пахта чыгарат; негизги кардарлары: Испания, Италия, Франция, Түштүк Корея, Нидерланд, АКШ, Бельгия. Транспорт каражаттарын, машина ж-а жабдууларды, азык-түлүк, отун, химиялык жер семирткич, керектелчү товарларды Франция, Нигерия, Кытай, Бельгия, АКШдан сатып алат.

	==Маданияты==		'''Маданияты.''' Камерунда окуу жайларын башкаруу жогорку билим берүү министрлиги, жаштарга техникалык билим берүүнүн мамлекеттик секретариаты, улуттук билим берүү министрлиги тарабынан ишке ашырылат. Камерунда билим берүүнүн эки системасы түзүлгөн. Өлкөнүн батыш бөлүгүнө британдык, чыгышына француздук система киргизилип, окутуу Камерундун батышында англис тилинде, чыгыш бөлүгүндө француз тилинде жүргүзүлөт. Өлкөдө мамлекеттик жана конфессиялык (католиктик) мектептер, 7 жылдык кесиптик-техникалык лицейлер бар. 15 жаштан жогорку курактагы калктын сабаттуулугу 59,2%ды түзөт. 30дан ашык жогорку окуу жайлар (университет, институт жана жогорку мектептер) иштейт. Яунде католик университети жана башкалар, Яундеде улуттук архив (1952), улуттук китепкана (1966) жана башкалар, Яунде, Фумбан жана Жангда Камерун искусство музейлери, Бамендада эл аралык музей жана Акум (1948) китепканасы жана башкалар жайгашкан.<br>Камерунда 1960-жылдан француз жана англис тилдеринде өкмөттүк гезит-журналдар чыгат. 1978-жылдан «CamNews» маалымат агенттиги, 1955-жылдан радио уктуруулар, 1986-жылдан телекөрсөтүүлөр иштейт. Аны англис, француз, араб жана жергиликтүү тилдерде «Cameroon Radio Television» (CRTV) мамлекеттик компаниясы ишке ашырат.<br>Камерун элинин фольклору бай. Камерундун адабияты негизинен француз жана англис тилдеринде өнүккөн. 1950–1960-жылдары Камерун адабиятында Монго Бетинин, Ф. Ойононун социалдык-турмуштук чыгармалары, повесттери жана романдары, көз карандысыздык үчүн күрөш мезгилинде элдик ыр салттарынан башат алган поэзия (Хаж аль-Мукрана, Э. Эпанья-Йондо) жаралып, 21-кылымдын башында П. Монгонун, Монго Бетинин романдары кеңири белгилүү болгон. 1950–1960-жылдардын чегинде китеп басуу иши өнүгө баштаган. 1966-жылы жазуучулар жана акындар ассоциациясы түзүлгөн.<br>Шари жана Логон дарыяларынын жээктеринде – өлкөнүн түндүгүндө Камерун элинин байыркы архитектуралык эстеликтери сакталган. Камерунда музгу элинин жалаң чоподон тургузулган көмөргөн идиш сымал тамы башкалардыкынан өзгөчө. XIX кылымда шаарлар (Яунде жана башкалар) пайда болуп, европалык типтеги имараттар курулган.
	Камерунда окуу жайларын башкаруу ~~Жогорку~~ билим берүү министрлиги, ~~Жаштарга~~ техникалык билим берүүнүн мамлекеттик секретариаты, ~~Улут~~тук билим берүү министрлиги тарабынан ишке ашырылат. Камерунда билим берүүнүн эки системасы түзүлгөн. Өлкөнүн батыш бөлүгүнө британдык, чыгышына ~~француз~~ система киргизилип, окутуу Камерундун батышында англис тилинде, чыгыш бөлүгүндө француз тилинде жүргүзүлөт. Өлкөдө мамлекеттик жана конфессиялык (католиктик) мектептер, 7 жылдык кесиптик-техникалык лицейлер бар. 15 жаштан жогорку курактагы калктын сабаттуулугу 59,2%ды түзөт. 30дан ашык жогорку окуу жайлар (университет, институт жана жогорку мектептер) иштейт. Яунде католик университети жана башкалар, Яундеде ~~Улуттук~~ архив (1952), ~~Улуттук~~ китепкана (1966) жана башкалар, Яунде, Фумбан жана Жангда Камерун искусство музейлери, Бамендада Эл аралык музей жана Акум (1948) китепканасы жана башкалар жайгашкан.<br>Камерунда 1960-жылдан француз жана англис тилдеринде өкмөттүк гезит-журналдар чыгат. 1978-жылдан «CamNews» маалымат агенттиги, 1955-жылдан радио уктуруулар, 1986-жылдан телекөрсөтүүлөр иштейт. Аны англис, француз, араб жана жергиликтүү тилдерде «Cameroon Radio Television» (CRTV) мамлекеттик компаниясы ишке ашырат.<br>Камерун элинин фольклору бай. Камерундун адабияты негизинен француз жана англис тилдеринде өнүккөн. 1950–1960-жылдары Камерун адабиятында Монго Бетинин, Ф. Ойононун социалдык-турмуштук чыгармалары, повесттери жана романдары, көз карандысыздык үчүн күрөш мезгилинде элдик ыр салттарынан башат алган поэзия (Хаж аль-Мукрана, Э. Эпанья-Йондо) жаралып, 21-кылымдын башында П. Монгонун, Монго Бетинин романдары кеңири белгилүү болгон. 1950–1960-жылдардын чегинде китеп басуу иши өнүгө баштаган. 1966-жылы жазуучулар жана акындар ассоциациясы түзүлгөн.<br>Шари жана Логон дарыяларынын жээктеринде – өлкөнүн түндүгүндө Камерун элинин байыркы архитектуралык эстеликтери сакталган. Камерунда музгу элинин жалаң чоподон тургузулган көмөргөн идиш сымал тамы башкалардыкынан өзгөчө. XIX кылымда шаарлар (Яунде жана башкалар) пайда болуп, европалык типтеги имараттар курулган.

	Жыгачка оюу түшүрүү, карапа жасоо, коло куюу, сайма өнөрү кеңири тараган. Улуттук искусствонун гүлдөшүнө орчундуу салым кошкон живописчилер менен айкелчилер: Абоссоло, Кенфак, Мпандо, кийинчерээк Момбе Массанга, Г. Муафо, Исам Канко жана башкалар Камерун элдеринде (фульбе, хаус, пигмей жана башкалар) байыртадан салттуу музыка маданияты болуп, өлкөнүн түндүк-чыгыш райондорунда сакталып калган. Алар флейта, барабан, труба сыяктуу жана башка музыкалык аспаптарды колдонушкан. XIX кылымдын аягынан Дуала, Яунде шаарларында маданият калыптана баштап, батыш тибиндеги бий оркестрлери (аккордеон, гитара, банжо, саксофон, контрабас) жана аскер үйлөмө аспап оркестрлери пайда болгон. XX кылымдын ортосунда Камерундун бий жана музыкасына латын америкалык маданияттын таасири тийген. XIX кылымдын аягында Камерун салттуу музыкасын изилдөө (немис жана француз музыка таануучулары, камерундук музыка таануучу Э. Мохаммаду, австриялык окумуштуу Г. Кубик) иштери жүргүзүлгөн. 1972-жылы Камерун композиторлор жана музыканттар уюму негизделип, салттуу музыка фестивалдары өткөрүлөт. XIX кылымдын аягы – XX кылымдын башында француз миссионерлеринин таасири менен Камерун драматургиясы өнүгө баштаган: Ф. Тонго Дибунду, К. Кведи, А. Ндумбе Мусинги жана башкалардын пьесалары дин майрамдарында көрүүчүлөргө тартууланган. 1955-жылы Яундеде С. Авон жетектеген Камерун жаш артисттеринин ассоциациясы түзүлүп, «Эбутанын үйлөнүшү», «Жумушсуз» пьесалары коюлган. 1961-жылы Дуалада Камерун элдик театры (жетекчиси Боэ-а-Аманга), 1974-жылы ~~Улуттук~~ театр негизделген. 1970–2000-жылдардагы Камерун белгилүү драматургдары: П. Ндеди Пенда, П. Ассенг, П. Монго, Ж. Дохо, В. Эпи Нгоме, режиссёрлору: Э. Кеки		Жыгачка оюу түшүрүү, карапа жасоо, коло куюу, сайма өнөрү кеңири тараган. Улуттук искусствонун гүлдөшүнө орчундуу салым кошкон живописчилер менен айкелчилер: Абоссоло, Кенфак, Мпандо, кийинчерээк Момбе Массанга, Г. Муафо, Исам Канко жана башкалар Камерун элдеринде (фульбе, хаус, пигмей жана башкалар) байыртадан салттуу музыка маданияты болуп, өлкөнүн түндүк-чыгыш райондорунда сакталып калган. Алар флейта, барабан, труба сыяктуу жана башка музыкалык аспаптарды колдонушкан. XIX кылымдын аягынан Дуала, Яунде шаарларында маданият калыптана баштап, батыш тибиндеги бий оркестрлери (аккордеон, гитара, банжо, саксофон, контрабас) жана аскер үйлөмө аспап оркестрлери пайда болгон. XX кылымдын ортосунда Камерундун бий жана музыкасына латын америкалык маданияттын таасири тийген. XIX кылымдын аягында Камерун салттуу музыкасын изилдөө (немис жана француз музыка таануучулары, камерундук музыка таануучу Э. Мохаммаду, австриялык окумуштуу Г. Кубик) иштери жүргүзүлгөн. 1972-жылы Камерун композиторлор жана музыканттар уюму негизделип, салттуу музыка фестивалдары өткөрүлөт. XIX кылымдын аягы – XX кылымдын башында француз миссионерлеринин таасири менен Камерун драматургиясы өнүгө баштаган: Ф. Тонго Дибунду, К. Кведи, А. Ндумбе Мусинги жана башкалардын пьесалары дин майрамдарында көрүүчүлөргө тартууланган. 1955-жылы Яундеде С. Авон жетектеген Камерун жаш артисттеринин ассоциациясы түзүлүп, «Эбутанын үйлөнүшү», «Жумушсуз» пьесалары коюлган. 1961-жылы Дуалада Камерун элдик театры (жетекчиси Боэ-а-Аманга), 1974-жылы улуттук театр негизделген. 1970–2000-жылдардагы Камерун белгилүү драматургдары: П. Ндеди Пенда, П. Ассенг, П. Монго, Ж. Дохо, В. Эпи Нгоме, режиссёрлору: Э. Кеки Маньо, А. Банг. Учурда Дуалада «Жашыл театр», Э. Пендин «Көчмө театры», «Дуал арт» маданий борбору иштейт. 1960-жылга чейин Камерунда чет элдик режиссёрлор (анын ичинде француз режиссёру Ж. Ж. Жене) кино тартышкан. Камерун кинематографтарынын этнографиялык мүнөздөгү алгачкы иштери – Т. Сити-Белланын «Ошол жакта Парижде» (1963), Ж. П. Нгассанын «Бамбиликенин чоң үйү» (1966) жана башкалар. Маалымат министрлигинин алдында кино иштери боюнча бөлүм (1966) жана кино өндүрүштүн финансылык фонду (1973) түзүлгөндөн Камерун улуттук кино искусствосу өнүгө баштаган. Көптөгөн кинематографисттер чет өлкөдөн (Франция жана башкалар) атайын билим алышкан. Белгилүү кино режиссёрлору: Ж. П. Диконг-Пипа, Д. Камва, Ж. П. Беколо жана башкалар.
	Маньо, А. Банг. Учурда Дуалада «Жашыл театр», Э. Пендин «Көчмө театры», «Дуал арт» маданий борбору иштейт. 1960-жылга чейин Камерунда чет элдик режиссёрлор (анын ичинде француз режиссёру Ж. Ж. Жене) кино тартышкан. Камерун кинематографтарынын этнографиялык мүнөздөгү алгачкы иштери – Т. Сити-Белланын «Ошол жакта Парижде» (1963), Ж. П. Нгассанын «Бамбиликенин чоң үйү» (1966) жана башкалар. Маалымат министрлигинин алдында кино иштери боюнча бөлүм (1966) жана кино өндүрүштүн финансылык фонду (1973) түзүлгөндөн Камерун улуттук кино искусствосу өнүгө баштаган. Көптөгөн кинематографисттер чет өлкөдөн (Франция жана башкалар) атайын билим алышкан. Белгилүү кино режиссёрлору: Ж. П. Диконг-Пипа, Д. Камва, Ж. П. Беколо жана башкалар.

	[[File:КАМЕРУН47.png \| thumb \| Камерун акчасы.]]		[[File:КАМЕРУН47.png \| thumb \| Камерун акчасы.]]
102 сап:		100 сап:
	[[File:КАМЕРУН48.png \| thumb \| Музгу турак жайы.]]		[[File:КАМЕРУН48.png \| thumb \| Музгу турак жайы.]]

			Ад.: Африка. Энциклопедический справочник. Т. 1. М., 1986; Многоликий мир африканского кино. М., 1993; <i>Соколов А. Г.</i> Республика Камерун. Справочник. М., 1996; 1000 футболистов. М., 2007; Камерун // Большая Российская Энциклопедия. Т. 12. М., 2008.
	Ад.: Африка. Энциклопедический справочник. Т. 1.
	М., 1986; Многоликий мир африканского кино. М., 1993; <i>Соколов А. Г.</i> Республика Камерун. Справочник. М., 1996; 1000 футболистов. М., 2007; Камерун // Большая Российская Энциклопедия. Т. 12. М., 2008.

	<p align='right'><i type='author'>Ө. Бараталиев, Ш. Керимова.</i></p>		<p align='right'><i type='author'>Ө. Бараталиев, Ш. Керимова.</i></p>
	[[Категория:4-том, 1-50 бб]]		[[Категория:4-том, 1-50 бб]]

Temirkan: /* Чарбасы */

2025-10-29T05:12:34Z

Чарбасы

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

Temirkan: /* Калкы */

2025-10-29T03:58:10Z

Калкы

← Мурунку нускасы		03:58, 29 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы
78 сап:		78 сап:

	[[File:КАМЕРУН44.png \| thumb \| Саванна. Бенуэ түздүгү.]]		[[File:КАМЕРУН44.png \| thumb \| Саванна. Бенуэ түздүгү.]]
	өсүмдүктөр ж-а жаныбарлар дүйнөсү көп учурда жоголуу коркунучуна кабылат. Коргоого алынган эң ири аймактар: Бенуэ, Буба-Нжида, Ваза, Кампо, Фаро, Коруп улуттук парктары, Бафиа, Жа, Дуала-Эдея резерваттары. Жа фауналык резерваты <i>Бүткүл дүйнөлүк мурастын</i> тизмесине кирген.		өсүмдүктөр ж-а жаныбарлар дүйнөсү көп учурда жоголуу коркунучуна кабылат. Коргоого алынган эң ири аймактар: Бенуэ, Буба-Нжида, Ваза, Кампо, Фаро, Коруп улуттук парктары, Бафиа, Жа, Дуала-Эдея резерваттары. Жа фауналык резерваты <i>Бүткүл дүйнөлүк мурастын</i> тизмесине кирген.

	==Калкы==		'''Калкы.''' Камерундун калкынын көбү (74,7%и) нигер-конго тилдеринде сүйлөгөндөр: бантоид тилдериндегилер – 63,2% (анын ичинде банту, бамилеке, яунде, булу, баса, бамум, видекум ж. б.); адамава-убанги тилиндегилер – 4,1% (түндүгүндө), банги тобу – 2%ке чейин (түштүгүндө), фульбелер – 7,4% (негизинен түндүгүндө). Түндүгүндө ошондой эле чад тилдеринде (10,9%), нил-сахара тилдеринде сүйлөгөн элдер (0,7%) жашайт. Камерун креолдору 11,5%ти түзөт; ошондой эле француз (0,2%) ж. б. да бар. Калкынын табигый өсүүсү 2% (2008). Төрөлүү (1000 тургунга 35 бала) өлүм-житимден (1000 тургунга 12,4 адам) дээрлик 2 эсеге ашык.<br>Калктын курактык түзүмү: 15 жашка чейинки балдар – 41,1%, 15–64 жаштагылар – 55,7%, 6[[File:КАМЕРУН45.png \| thumb \| none]]5 жаштан өткөндөр –
	. ~~К-дун~~ калкынын көбү (74,7%и) нигер-конго тилдеринде сүйлөгөндөр: бантоид тилдериндегилер – 63,2% (~~а. и.~~ банту, бамилеке,		3,2%. Адам өмүрүнүн күтүлгөн орточо узактыгы 53 жаш (эркектердики 52, аялдардыкы 54 жаш). Калкынын орточо жыштыгы: 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 41 адам. Шаар калкы – 40%тен ашык.<br>Ири шаарлары: Дуала (калкы 1978,7 миң), Яунде (1676,6 миң), Гаруа (519 миң), Баменда (485,8 миң), Маруа (394,6 миң), Бафусам (347,5 миң), Нгаундере (282,5 миң), Бертуа (265,3 миң). Калкынын 40–63%и христиандар, анын 23–35%и католиктер, 17–28%и түрдүү протестант (англикандар, баптисттер, пресвитиандар), 0,2–0,5%и православныйлар ; 20–35%и мусулман-сүннөттөр; 22–40%и жергиликтүү диндерди тутунгандар.
	яунде, булу, баса, бамум, видекум ж. б.); адамава-убанги тилиндегилер – 4,1% (түндүгүндө), банги тобу – 2%ке чейин (түштүгүндө), фульбелер – 7,4% (негизинен түндүгүндө). Түндүгүндө
	о. эле чад тилдеринде (10,9%), нил-сахара тилдеринде сүйлөгөн элдер (0,7%) жашайт. К. креолдору 11,5%ти түзөт; о. эле француз (0,2%) ж. б. да бар. Калкынын табигый өсүүсү 2% (2008). Төрөлүү (1000 тургунга 35 бала) өлүм-житимден
	(1000 тургунга 12,4 адам) дээрлик 2 эсеге ашык.<br>
	Калктын курактык түзүмү: 15 жашка чейинки балдар – 41,1%, 15–64 жаштагылар – 55,7%,
	6
	[[File:КАМЕРУН45.png \| thumb \| none]]5 жаштан өткөндөр –
	3,2%. Адам өмүрүнүн күтүлгөн ~~орт.~~ узактыгы 53 жаш (эркектердики 52, аялдардыкы 54 жаш). Калкынын ~~орт.~~ жыштыгы: 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 41 адам. Шаар
	калкы – 40%тен ашык.<br>
	Ири шаарлары: Дуала (калкы 1978,7 миң), Яунде (1676,6 миң), Гаруа (519 миң), Баменда (485,8 миң), Маруа (394,6 миң), Бафусам (347,5 миң), Нгаундере (282,5 миң), Бертуа (265,3
	миң). Калкынын 40–63%и
	христиандар, анын ~~23–~~
	35%и ~~к ат олик тер~~, ~~17–~~
	28%и түрдүү протестант (англикандар, баптисттер,
	пресвитиандар), 0,2–0,5%и
	~~пра восл авныйлар~~ ; ~~20–~~
	35%и мусулман-сүннөттөр; 22–40%и ~~жерг.~~ диндерди
	тутунгандар.

	==Тарыхы==		'''Тарыхы.''' Маруа, Яунде, Окола, Ягуа аймактарынан табылган таш доорунун эстеликтери Камерунда адам эзелтен эле жашагандыгын айгинелейт. Байыркы
	. Маруа, Яунде, Окола, Ягуа аймактарынан табылган таш доорунун эстеликтери ~~К-да~~ адам эзелтен эле жашагандыгын айгинелейт. Байыркы
	калкы – пигмейлер. Негизинен дыйканчылык, мал		калкы – пигмейлер. Негизинен дыйканчылык, мал
	чарбачылык, балык уулоочулук, аңчылык м-н кесиптенишкен. Б. з. ч. 1-миң жыл дык т ын орт ос у нан		чарбачылык, балык уулоочулук, аңчылык м-н кесиптенишкен. Б. з. ч. 1-миң жыл дык т ын орт ос у нан

Temirkan, 03:37, 29 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 карата

2025-10-29T03:37:15Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

Lera, 06:56, 16 Сентябрь (Аяк оона) 2025 карата

2025-09-16T06:56:01Z

← Мурунку нускасы		06:56, 16 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы
167 сап:		167 сап:

	==Маданияты==		==Маданияты==
	~~. К-да~~ окуу жайларын башкаруу Жогорку билим берүү министрлиги, Жаштарга ~~тех.~~ билим берүүнүн ~~мамл.~~ секретариаты, Улуттук билим берүү министрлиги тарабынан ишке ашырылат. ~~К-да~~ билим берүүнүн эки системасы түзүлгөн. Өлкөнүн батыш бөлүгүнө британдык,		Камерунда окуу жайларын башкаруу Жогорку билим берүү министрлиги, Жаштарга техникалык билим берүүнүн мамлекеттик секретариаты, Улуттук билим берүү министрлиги тарабынан ишке ашырылат. Камерунда билим берүүнүн эки системасы түзүлгөн. Өлкөнүн батыш бөлүгүнө британдык, чыгышына француз система киргизилип, окутуу Камерундун батышында англис тилинде, чыгыш бөлүгүндө француз тилинде жүргүзүлөт. Өлкөдө мамлекеттик жана конфессиялык (католиктик) мектептер, 7 жылдык кесиптик-техникалык лицейлер бар. 15 жаштан жогорку курактагы калктын сабаттуулугу 59,2%ды түзөт. 30дан ашык жогорку окуу жайлар (университет, институт жана жогорку мектептер) иштейт. Яунде католик университети жана башкалар, Яундеде Улуттук архив (1952), Улуттук китепкана (1966) жана башкалар, Яунде, Фумбан жана Жангда Камерун искусство музейлери, Бамендада Эл аралык музей жана Акум (1948) китепканасы жана башкалар жайгашкан.<br>Камерунда 1960-жылдан француз жана англис тилдеринде өкмөттүк гезит-журналдар чыгат. 1978-жылдан «CamNews» маалымат агенттиги, 1955-жылдан радио уктуруулар, 1986-жылдан телекөрсөтүүлөр иштейт. Аны англис, француз, араб жана жергиликтүү тилдерде «Cameroon Radio Television» (CRTV) мамлекеттик компаниясы ишке ашырат.<br>Камерун элинин фольклору бай. Камерундун адабияты негизинен француз жана англис тилдеринде өнүккөн. 1950–1960-жылдары Камерун адабиятында Монго Бетинин, Ф. Ойононун социалдык-турмуштук чыгармалары, повесттери жана романдары, көз карандысыздык үчүн күрөш мезгилинде элдик ыр салттарынан башат алган поэзия (Хаж аль-Мукрана, Э. Эпанья-Йондо) жаралып, 21-кылымдын башында П. Монгонун, Монго Бетинин романдары кеңири белгилүү болгон. 1950–1960-жылдардын чегинде китеп басуу иши өнүгө баштаган. 1966-жылы жазуучулар жана акындар ассоциациясы түзүлгөн.<br>Шари жана Логон дарыяларынын жээктеринде – өлкөнүн түндүгүндө Камерун элинин байыркы архитектуралык эстеликтери сакталган. Камерунда музгу элинин жалаң чоподон тургузулган көмөргөн идиш сымал тамы башкалардыкынан өзгөчө. XIX кылымда шаарлар (Яунде жана башкалар) пайда болуп, европалык типтеги имараттар курулган.
	чыгышына ~~фр.~~ система киргизилип, окутуу ~~К-дун~~ батышында англис тилинде, чыгыш бөлүгүндө француз тилинде жүргүзүлөт. Өлкөдө ~~мамл. ж-а~~ конфессиялык (католиктик) мектептер, 7 жылдык кесиптик-~~тех.~~ лицейлер бар. 15 жаштан жогорку курактагы калктын сабаттуулугу 59,2%ти түзөт. 30дан ашык ~~ЖОЖ~~ (~~ун-т~~, ~~ин-т ж-а~~ жогорку мектептер) иштейт. Яунде католик ~~ун-ти ж. б.~~ Яундеде Улуттук архив (1952), Улуттук китепкана (1966) ~~ж. б.~~, Яунде, Фумбан ~~ж-а~~ Жангда Камерун ~~иск-во~~ музейлери, Бамендада Эл аралык музей ~~ж-а~~ Акум (1948) китепканасы ~~ж. б.~~ жайгашкан.<br>
	~~К-да~~ 1960-жылдан француз ~~ж-а~~ англис тилдеринде өкмөттүк гезит-журналдар чыгат. 1978- жылдан «CamNews» маалымат агенттиги, 1955- жылдан радио уктуруулар, 1986-жылдан телекөрсөтүүлөр иштейт. Аны англис, француз, араб ~~ж-а жерг.~~ тилдерде «Cameroon Radio Television» (CRTV) ~~мамл.~~ компаниясы ишке ашырат.<br>		Жыгачка оюу түшүрүү, карапа жасоо, коло куюу, сайма өнөрү кеңири тараган. Улуттук искусствонун гүлдөшүнө орчундуу салым кошкон живописчилер менен айкелчилер: Абоссоло, Кенфак, Мпандо, кийинчерээк Момбе Массанга, Г. Муафо, Исам Канко жана башкалар Камерун элдеринде (фульбе, хаус, пигмей жана башкалар) байыртадан салттуу музыка маданияты болуп, өлкөнүн түндүк-чыгыш райондорунда сакталып калган. Алар флейта, барабан, труба сыяктуу жана башка музыкалык аспаптарды колдонушкан. XIX кылымдын аягынан Дуала, Яунде шаарларында маданият калыптана баштап, батыш тибиндеги бий оркестрлери (аккордеон, гитара, банжо, саксофон, контрабас) жана аскер үйлөмө аспап оркестрлери пайда болгон. XX кылымдын ортосунда Камерундун бий жана музыкасына латын америкалык маданияттын таасири тийген. XIX кылымдын аягында Камерун салттуу музыкасын изилдөө (немис жана француз музыка таануучулары, камерундук музыка таануучу Э. Мохаммаду, австриялык окумуштуу Г. Кубик) иштери жүргүзүлгөн. 1972-жылы Камерун композиторлор жана музыканттар уюму негизделип, салттуу музыка фестивалдары өткөрүлөт. XIX кылымдын аягы – XX кылымдын башында француз миссионерлеринин таасири менен Камерун драматургиясы өнүгө баштаган: Ф. Тонго Дибунду, К. Кведи, А. Ндумбе Мусинги жана башкалардын пьесалары дин майрамдарында көрүүчүлөргө тартууланган. 1955-жылы Яундеде С. Авон жетектеген Камерун жаш артисттеринин ассоциациясы түзүлүп, «Эбутанын үйлөнүшү», «Жумушсуз» пьесалары коюлган. 1961-жылы Дуалада Камерун элдик театры (жетекчиси Боэ-а-Аманга), 1974-жылы Улуттук театр негизделген. 1970–2000-жылдардагы Камерун белгилүү драматургдары: П. Ндеди Пенда, П. Ассенг, П. Монго, Ж. Дохо, В. Эпи Нгоме, режиссёрлору: Э. Кеки
	К. элинин фольклору бай. ~~К-дун ад-ты~~ негизинен француз ~~ж-а~~ англис тилдеринде өнүккөн.		Маньо, А. Банг. Учурда Дуалада «Жашыл театр», Э. Пендин «Көчмө театры», «Дуал арт» маданий борбору иштейт. 1960-жылга чейин Камерунда чет элдик режиссёрлор (анын ичинде француз режиссёру Ж. Ж. Жене) кино тартышкан. Камерун кинематографтарынын этнографиялык мүнөздөгү алгачкы иштери – Т. Сити-Белланын «Ошол жакта Парижде» (1963), Ж. П. Нгассанын «Бамбиликенин чоң үйү» (1966) жана башкалар. Маалымат министрлигинин алдында кино иштери боюнча бөлүм (1966) жана кино өндүрүштүн финансылык фонду (1973) түзүлгөндөн Камерун улуттук кино искусствосу өнүгө баштаган. Көптөгөн кинематографисттер чет өлкөдөн (Франция жана башкалар) атайын билим алышкан. Белгилүү кино режиссёрлору: Ж. П. Диконг-Пипа, Д. Камва, Ж. П. Беколо жана башкалар.
	~~1950–60~~-жылдары ~~К. ад-тында~~ Монго Бетинин,
	Ф. Ойононун социалдык-турмуштук чыгармалары, повесттери ~~ж-а~~ романдары, көз карандысыздык үчүн күрөш мезгилинде элдик ыр салттарынан башат алган поэзия (Хаж аль-Мукрана, Э. Эпанья-Йондо) жаралып, 21-~~к-дын~~ башында П. Монгонун, Монго Бетинин романдары кеңири белгилүү болгон. ~~1950–60~~-жылдардын че-

	[[File:КАМЕРУН47.png \| thumb \| Камерун акчасы.]]		[[File:КАМЕРУН47.png \| thumb \| Камерун акчасы.]]


	[[File:КАМЕРУН48.png \| thumb \| Музгу турак жайы.]]		[[File:КАМЕРУН48.png \| thumb \| Музгу турак жайы.]]
	~~гинде китеп басуу иши өнүгө баштаган. 1966-ж. жазуучулар ж-а акындар ассоциациясы түзүлгөн.<br>~~
	~~Шари ж-а Логон д-нын жээктеринде – өлкөнүн~~
	~~түндүгүндө К. элинин байыркы арх-ралык эстеликтери сакталган. К-да музгу элинин жалаң~~
	~~чоподон тургузулган көмөргөн идиш сымал тамы~~
	башкалардыкынан өзгөчө. 19-к-да шаарлар (Яунде ж. б.) пайда болуп, европ. типтеги имараттар курулган. Жыгачка оюу түшүрүү, карапа жасоо, коло куюу, сайма өнөрү кеңири тараган. Улуттук иск-вонун гүлдөшүнө орчундуу салым кошкон живописчилер м-н скульпторлор: Абоссоло, Кенфак, Мпандо, кийинчерээк Момбе Массанга, Г. Муафо, Исам Канко ж. б.
	К. элдеринде (фульбе, хаус, пигмей ж. б.) байыртадан салттуу муз. мад-ты болуп, өлкөнүн түн.-чыгыш райондорунда сакталып калган. Алар флейта, барабан, труба сыяктуу ж. б. муз. аспаптарды колдонушкан. 19-к-дын аягынан Дуала, Яунде ш-нда мад-т калыптана баштап, батыш тибиндеги бий оркестрлери (аккордеон, гитара, банжо, саксофон, контрабас) ж-а аскер
	үйлөмө аспап оркестрлери пайда болгон. 20-кдын ортосунда К-дун бий ж-а музыкасына латын амер. мад-ттын таасири тийген. 19-к-дын аягында К. салттуу музыкасын изилдөө (немис ж-а француз музыка таануучулары, камерундук музыка таануучу Э. Мохаммаду, австриялык окумуштуу Г. Кубик) иштери жүргүзүлгөн. 1972-ж. К. композиторлор ж-а музыканттар уюму негизделип, салттуу музыка фестивалдары өткөрүлөт.
	~~19-к-дын аягы – 20-к-дын башында француз~~
	миссионерлеринин таасири м-н К. драматургиясы өнүгө баштаган: Ф. Тонго Дибунду, К. Кведи, А. Ндумбе Мусинги ж. б-дын пьесалары дин майрамдарында көрүүчүлөргө тартууланган. 1955-ж. Яундеде С. Авон жетектеген К. Жаш артисттеринин ассоциациясы түзүлүп, «Эбутанын үйлөнүшү», «Жумушсуз» пьесалары коюлган. 1961-ж. Дуалада К. элдик театры (жетекчиси Боэ-а-Аманга), 1974-ж. Улуттук театр негизделген. 1970–2000-ж. К. белгилүү драматургдары: П. Ндеди Пенда, П. Ассенг, П. Монго, Ж. Дохо, В. Эпи Нгоме, режиссёрлору: Э. Кеки
	~~Маньо, А. Банг. Учурда Дуалада «Жашыл театр», Э. Пендин «Көчмө театры», «Дуал арт» маданий борбору иштейт.~~
	1960-ж. чейин К-да чет элдик режиссёрлор (а. и. француз режиссёру Ж. Ж. Жене) кино тартышкан. К. кинематографтарынын этногр. мүнөздөгү
	алгачкы иштери – Т. Сити-Белланын «Ошол жакта Парижде» (1963), Ж. П. Нгассанын «Бамбиликенин чоң үйү» (1966) ж. б. Маалымат министрлигинин алдында кино иштери б-ча бөлүм (1966) ж-а кино өндүрүштүн финансылык фонду (1973) түзүлгөндөн К. улуттук кино иск-восу өнүгө баштаган. Көптөгөн кинематографисттер чет өлкөдөн (Франция ж. б.) атайын билим алышкан. Белгилүү кинорежиссёрлору: Ж. П. Диконг-Пипа, Д. Камва, Ж. П. Беколо ж. б.


197 сап:		182 сап:
	<p align='right'><i type='author'>Ө. Бараталиев, Ш. Керимова.</i></p>		<p align='right'><i type='author'>Ө. Бараталиев, Ш. Керимова.</i></p>
	[[Категория:4-том, 1-50 бб]]		[[Категория:4-том, 1-50 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-08-24T09:00:56Z

1 версия

← Мурунку нускасы	09:00, 24 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol4>KadyrM, 01:04, 24 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-24T01:04:05Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү