КАНЫККАН УГЛЕВОДОРОДДОР - Түзөтүүлөр тарыхы

Begay, 05:15, 20 Апрель (Чын куран) 2026 карата

2026-04-20T05:15:13Z

← Мурунку нускасы		05:15, 20 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КАНЫККАН УГЛЕВОДОРОДДОР</b> , а л к а н д а р, ч е к т ү ү у г л е в о д о р о д д о р –молекуладагы көмүртек атомдору өз ара жөнөкөй, ал эми көмүртектин калган валенттүүлүктөрү суутек атомдору м-н байланышкан органикалык бирикмелер. Каныккан углеводороддор чектүү углеводороддор деген ат м-н да белгилүү. Алардын эң жөнөкөйү – метан CH<sub>4 </sub>(саз газы же кен газы). Каныккан углеводороддордун гомологиялык катарын метандын молекуласындагы суутек атомдорун удаалаш метил радикалы (–CH<sub>3</sub>) м-н орун алмаштыруудан алууга болот. Ар бир кийинки мүчөсүнөн CH<sub>2 </sub>– метилен тобу м-н айырмаланган углеводороддордун катары гомологиялык катар, ал эми – CH<sub>2 </sub>тобу гомологиялык айырма деп аталат. Каныккан углеводороддордун жалпы формуласы C<sub>n</sub>H<sub>2n+2</sub>. (n – молекуладагы көмүртек саны). Каныккан углеводороддордун биринчи төрт мүчөсүнүн аты немис окумуштуусу Гофмандын сунушу боюнча метан – CH<sub>4</sub>, этан – C<sub>2</sub>H<sub>6</sub>, пропан – C<sub>3</sub>H<sub>8</sub>, бутан – C<sub>4</sub>H<sub>10 </sub>деп тривиалдык номенклатура боюнча аталган. Калган каныккан углеводороддорго кийинчерээк молекуладагы көмүртектин санына жараша грек сандары пайдаланылган. Мисалы, C<sub>5</sub>H<sub>12 </sub>пентан (беш), C<sub>6</sub>H<sub>14 </sub>гексан (алты), C<sub>7</sub>H<sub>16 </sub>гептан (жети), C<sub>8</sub>H<sub>18 </sub>октан (сегиз); латын сандарынан – нонан (тогуз), декан (он), эйкозан (жыйырма), пентаоктан (элүү) ж. б. у. с. Бардык эле чектүү углеводороддордун аттары «ан» мүчѳсү м-н аяктагандыктан, алар жалпысынан алкандар деп аталып калган. Каныккан углеводороддор биринчи үч мүчѳсү бирден гана структуралыгк формулага ээ. 4-мүчѳсүнѳн баштап изомерия кубулушуна ээ. Молекуладагы кѳмүртек атомунун санынын ѳсүшү м-н структуралыгк изомерлердин саны да ѳсѳт. Мисалы, пентан C<sub>5</sub>H1<sub>2</sub> үч, гептан C<sub>7</sub>H<sub>16</sub> 9, октан C<sub>8</sub>H<sub>18</sub> 18, декан С<sub>10</sub>H<sub>22</sub> 75 изомерге ээ. Каныккан углеводороддордун 1-тѳрт мүчѳсү кадимки шартта газ, 5-мүчѳсүнѳн 17-мүчѳсүнѳ чейин суюктуктар, андан жогоркулары - катуу заттар. Каныккан углеводороддор сууда ѳтѳ аз, ал эми кѳпчүлүк органикалык эриткичтерде жакшы эрийт. Алар химиялык реагенттерге инерттүү болгондуктан, парафиндер деген ат берилген. Бирок ѳзгѳчѳ шартта каныккан углеводороддор эркин радикалдар м-н оңой эле реакцияга кирет. Реакция С-С же С-H байланыштарыныш үзүлүшү м-н жүрѳт. Эгер реакция С-Н байланышынын үзүлүшү м-н жүрүп, суутек атому башка атом же атом тобу м-н орун алмашса, <i>орун алмашуу реакциясы,</i> ал эми С-С байланышынын үзүлүшү м-н жүрсѳ, ажыроо реакциясы деп аталат. Мисалы, метанды хлорлоодон - метилхлорид (~~СН3С1~~), метиленхлорид (СН<sub>2</sub>С<sub>12</sub>), хлороформ (CHCl<sub>3</sub>), нитрлѳѳдѳн нитроалкандар ж. б. алынат. Жогорку температурада ысытуудан каныккан углеводороддор майда бѳлүкчѳлѳргѳ бѳлүнүп, чектүү ж-а чексиз углеводороддордун аралашмасын пайда кылат. Каныккан углеводороддордун молекулалык массасы канчалык чоң болсо, ошончолук жогорку температурага туруксуз келет: 2СН<sub>4</sub> ⇒ С<sub>2</sub>Н<sub>2</sub>+3Н<sub>2</sub>. Каныккан углеводороддор нефть, таш кѳмүр, ѳсүмдүктѳрдүн курамында кѳп. Синтез жолу м-н да алынат. Алар пластмассаларды, каучуктарды, булаларды, кир кетирүүчү заттарды алууда баштапкы зат катары колдонулат. Ракета ж-а мотор отундарынын басымдуу бѳлүгүн түзѳт.<p align='right'><i type='author'>С. А. Адылов.</i></p>		<b type='title'>КАНЫККАН УГЛЕВОДОРОДДОР</b> , а л к а н д а р, ч е к т ү ү у г л е в о д о р о д д о р –молекуладагы көмүртек атомдору өз ара жөнөкөй, ал эми көмүртектин калган валенттүүлүктөрү суутек атомдору м-н байланышкан органикалык бирикмелер. Каныккан углеводороддор чектүү углеводороддор деген ат м-н да белгилүү. Алардын эң жөнөкөйү – метан CH<sub>4 </sub>(саз газы же кен газы). Каныккан углеводороддордун гомологиялык катарын метандын молекуласындагы суутек атомдорун удаалаш метил радикалы (–CH<sub>3</sub>) м-н орун алмаштыруудан алууга болот. Ар бир кийинки мүчөсүнөн CH<sub>2 </sub>– метилен тобу м-н айырмаланган углеводороддордун катары гомологиялык катар, ал эми – CH<sub>2 </sub>тобу гомологиялык айырма деп аталат. Каныккан углеводороддордун жалпы формуласы C<sub>n</sub>H<sub>2n+2</sub>. (n – молекуладагы көмүртек саны). Каныккан углеводороддордун биринчи төрт мүчөсүнүн аты немис окумуштуусу Гофмандын сунушу боюнча метан – CH<sub>4</sub>, этан – C<sub>2</sub>H<sub>6</sub>, пропан – C<sub>3</sub>H<sub>8</sub>, бутан – C<sub>4</sub>H<sub>10 </sub>деп тривиалдык номенклатура боюнча аталган. Калган каныккан углеводороддорго кийинчерээк молекуладагы көмүртектин санына жараша грек сандары пайдаланылган. Мисалы, C<sub>5</sub>H<sub>12 </sub>пентан (беш), C<sub>6</sub>H<sub>14 </sub>гексан (алты), C<sub>7</sub>H<sub>16 </sub>гептан (жети), C<sub>8</sub>H<sub>18 </sub>октан (сегиз); латын сандарынан – нонан (тогуз), декан (он), эйкозан (жыйырма), пентаоктан (элүү) ж. б. у. с. Бардык эле чектүү углеводороддордун аттары «ан» мүчѳсү м-н аяктагандыктан, алар жалпысынан алкандар деп аталып калган. Каныккан углеводороддор биринчи үч мүчѳсү бирден гана структуралыгк формулага ээ. 4-мүчѳсүнѳн баштап изомерия кубулушуна ээ. Молекуладагы кѳмүртек атомунун санынын ѳсүшү м-н структуралыгк изомерлердин саны да ѳсѳт. Мисалы, пентан C<sub>5</sub>H<sub>12</sub> үч, гептан C<sub>7</sub>H<sub>16</sub> 9, октан C<sub>8</sub>H<sub>18</sub> 18, декан С<sub>10</sub>H<sub>22</sub> 75 изомерге ээ. Каныккан углеводороддордун 1-тѳрт мүчѳсү кадимки шартта газ, 5-мүчѳсүнѳн 17-мүчѳсүнѳ чейин суюктуктар, андан жогоркулары - катуу заттар. Каныккан углеводороддор сууда ѳтѳ аз, ал эми кѳпчүлүк органикалык эриткичтерде жакшы эрийт. Алар химиялык реагенттерге инерттүү болгондуктан, парафиндер деген ат берилген. Бирок ѳзгѳчѳ шартта каныккан углеводороддор эркин радикалдар м-н оңой эле реакцияга кирет. Реакция С-С же С-H байланыштарыныш үзүлүшү м-н жүрѳт. Эгер реакция С-Н байланышынын үзүлүшү м-н жүрүп, суутек атому башка атом же атом тобу м-н орун алмашса, <i>орун алмашуу реакциясы,</i> ал эми С-С байланышынын үзүлүшү м-н жүрсѳ, ажыроо реакциясы деп аталат. Мисалы, метанды хлорлоодон - метилхлорид (СН<sub>3</sub>С1), метиленхлорид (СН<sub>2</sub>С<sub>3</sub>), хлороформ (CHCl<sub>3</sub>), нитрлѳѳдѳн нитроалкандар ж. б. алынат. Жогорку температурада ысытуудан каныккан углеводороддор майда бѳлүкчѳлѳргѳ бѳлүнүп, чектүү ж-а чексиз углеводороддордун аралашмасын пайда кылат. Каныккан углеводороддордун молекулалык массасы канчалык чоң болсо, ошончолук жогорку температурага туруксуз келет: 2СН<sub>4</sub> ⇒ С<sub>2</sub>Н<sub>2</sub>+3Н<sub>2</sub>. Каныккан углеводороддор нефть, таш кѳмүр, ѳсүмдүктѳрдүн курамында кѳп. Синтез жолу м-н да алынат. Алар пластмассаларды, каучуктарды, булаларды, кир кетирүүчү заттарды алууда баштапкы зат катары колдонулат. Ракета ж-а мотор отундарынын басымдуу бѳлүгүн түзѳт.<p align='right'><i type='author'>С. А. Адылов.</i></p>
	[[Категория:4-том, 51-100 бб]]		[[Категория:4-том, 51-100 бб]]

Dilde, 09:05, 2 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата

2025-12-02T09:05:13Z

← Мурунку нускасы		09:05, 2 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КАНЫККАН УГЛЕВОДОРОДДОР</b> , а л к а н д а р, ч е к т ү ү у г л е в о д о р о д д о р –молекуладагы көмүртек атомдору өз ара жөнөкөй, ал эми көмүртектин калган валенттүүлүктөрү суутек атомдору м-н байланышкан органикалык бирикмелер. Каныккан углеводороддор чектүү углеводороддор деген ат м-н да белгилүү. Алардын эң жөнөкөйү – метан CH<sub>4 </sub>(саз газы же кен газы).~~<br>~~ Каныккан углеводороддордун ~~гомол.~~ катарын метандын молекуласындагы суутек атомдорун удаалаш метил радикалы (–CH<sub>3</sub>) м-н орун алмаштыруудан алууга болот. Ар бир кийинки мүчөсүнөн CH<sub>2 </sub>– метилен тобу м-н айырмаланган углеводороддордун катары ~~гомол.~~ катар, ал эми – CH<sub>2 </sub>тобу ~~гомол.~~ айырма деп аталат. Каныккан углеводороддордун жалпы формуласы C<sub>n</sub>H<sub>2n+2</sub>. (n – молекуладагы көмүртек саны). Каныккан углеводороддордун биринчи төрт мүчөсүнүн аты немис окумуштуусу Гофмандын сунушу ~~б-ча~~ метан – CH<sub>4</sub>, этан – C<sub>2</sub>H<sub>6</sub>, пропан – C<sub>3</sub>H<sub>8</sub>, бутан – C<sub>4</sub>H<sub>10 </sub>деп тривиалдык номенклатура боюнча аталган. Калган каныккан углеводороддорго кийинчерээк молекуладагы көмүртектин санына жараша грек сандары пайдаланылган. Мисалы, C<sub>5</sub>H<sub>12 </sub>пентан (беш),		<b type='title'>КАНЫККАН УГЛЕВОДОРОДДОР</b> , а л к а н д а р, ч е к т ү ү у г л е в о д о р о д д о р –молекуладагы көмүртек атомдору өз ара жөнөкөй, ал эми көмүртектин калган валенттүүлүктөрү суутек атомдору м-н байланышкан органикалык бирикмелер. Каныккан углеводороддор чектүү углеводороддор деген ат м-н да белгилүү. Алардын эң жөнөкөйү – метан CH<sub>4 </sub>(саз газы же кен газы). Каныккан углеводороддордун гомологиялык катарын метандын молекуласындагы суутек атомдорун удаалаш метил радикалы (–CH<sub>3</sub>) м-н орун алмаштыруудан алууга болот. Ар бир кийинки мүчөсүнөн CH<sub>2 </sub>– метилен тобу м-н айырмаланган углеводороддордун катары гомологиялык катар, ал эми – CH<sub>2 </sub>тобу гомологиялык айырма деп аталат. Каныккан углеводороддордун жалпы формуласы C<sub>n</sub>H<sub>2n+2</sub>. (n – молекуладагы көмүртек саны). Каныккан углеводороддордун биринчи төрт мүчөсүнүн аты немис окумуштуусу Гофмандын сунушу боюнча метан – CH<sub>4</sub>, этан – C<sub>2</sub>H<sub>6</sub>, пропан – C<sub>3</sub>H<sub>8</sub>, бутан – C<sub>4</sub>H<sub>10 </sub>деп тривиалдык номенклатура боюнча аталган. Калган каныккан углеводороддорго кийинчерээк молекуладагы көмүртектин санына жараша грек сандары пайдаланылган. Мисалы, C<sub>5</sub>H<sub>12 </sub>пентан (беш), C<sub>6</sub>H<sub>14 </sub>гексан (алты), C<sub>7</sub>H<sub>16 </sub>гептан (жети), C<sub>8</sub>H<sub>18 </sub>октан (сегиз); латын сандарынан – нонан (тогуз), декан (он), эйкозан (жыйырма), пентаоктан (элүү) ж. б. у. с. Бардык эле чектүү углеводороддордун аттары «ан» мүчѳсү м-н аяктагандыктан, алар жалпысынан алкандар деп аталып калган. Каныккан углеводороддор биринчи үч мүчѳсү бирден гана структуралыгк формулага ээ. 4-мүчѳсүнѳн баштап изомерия кубулушуна ээ. Молекуладагы кѳмүртек атомунун санынын ѳсүшү м-н структуралыгк изомерлердин саны да ѳсѳт. Мисалы, пентан C<sub>5</sub>H1<sub>2</sub> үч, гептан C<sub>7</sub>H<sub>16</sub> 9, октан C<sub>8</sub>H<sub>18</sub> 18, декан С<sub>10</sub>H<sub>22</sub> 75 изомерге ээ. Каныккан углеводороддордун 1-тѳрт мүчѳсү кадимки шартта газ, 5-мүчѳсүнѳн 17-мүчѳсүнѳ чейин суюктуктар, андан жогоркулары - катуу заттар. Каныккан углеводороддор сууда ѳтѳ аз, ал эми кѳпчүлүк органикалык эриткичтерде жакшы эрийт. Алар химиялык реагенттерге инерттүү болгондуктан, парафиндер деген ат берилген. Бирок ѳзгѳчѳ шартта каныккан углеводороддор эркин радикалдар м-н оңой эле реакцияга кирет. Реакция С-С же С-H байланыштарыныш үзүлүшү м-н жүрѳт. Эгер реакция С-Н байланышынын үзүлүшү м-н жүрүп, суутек атому башка атом же атом тобу м-н орун алмашса, <i>орун алмашуу реакциясы,</i> ал эми С-С байланышынын үзүлүшү м-н жүрсѳ, ажыроо реакциясы деп аталат. Мисалы, метанды хлорлоодон - метилхлорид (СН3С1), метиленхлорид (СН<sub>2</sub>С<sub>12</sub>), хлороформ (CHCl<sub>3</sub>), нитрлѳѳдѳн нитроалкандар ж. б. алынат. Жогорку температурада ысытуудан каныккан углеводороддор майда бѳлүкчѳлѳргѳ бѳлүнүп, чектүү ж-а чексиз углеводороддордун аралашмасын пайда кылат. Каныккан углеводороддордун молекулалык массасы канчалык чоң болсо, ошончолук жогорку температурага туруксуз келет: 2СН<sub>4</sub> ⇒ С<sub>2</sub>Н<sub>2</sub>+3Н<sub>2</sub>. Каныккан углеводороддор нефть, таш кѳмүр, ѳсүмдүктѳрдүн курамында кѳп. Синтез жолу м-н да алынат. Алар пластмассаларды, каучуктарды, булаларды, кир кетирүүчү заттарды алууда баштапкы зат катары колдонулат. Ракета ж-а мотор отундарынын басымдуу бѳлүгүн түзѳт.<p align='right'><i type='author'>С. А. Адылов.</i></p>
	C<sub>6</sub>H<sub>14 </sub>гексан (алты), C<sub>7</sub>H<sub>16 </sub>гептан (жети), C<sub>8</sub>H<sub>18 </sub>октан (сегиз); латын сандарынан – нонан (тогуз), декан (он), эйкозан (жыйырма), пентаоктан (элүү) ж. б. у. с. Бардык эле чектүү углеводороддордун аттары «ан» мүчѳсү м-н аяктагандыктан, алар жалпысынан алкандар деп аталып калган. Каныккан углеводороддор биринчи үч мүчѳсү бирден гана структуралыгк формулага ээ. 4-мүчѳсүнѳн баштап изомерия кубулушуна ээ. Молекуладагы кѳмүртек атомунун санынын ѳсүшү м-н структуралыгк изомерлердин саны да ѳсѳт. Мисалы, пентан ~~C5H12~~ үч, гептан ~~C7H16~~ 9, октан ~~C8H18~~ 18, декан ~~С10H22~~ 75 изомерге ээ. Каныккан углеводороддордун 1-тѳрт мүчѳсү кадимки шартта газ, 5-мүчѳсүнѳн 17-мүчѳсүнѳ чейин суюктуктар, андан жогоркулары - катуу заттар. Каныккан углеводороддор сууда ѳтѳ аз, ал эми кѳпчүлүк органикалык эриткичтерде жакшы эрийт. .Алар химиялык реагенттерге инерттүү болгондуктан, парафиндер деген ат ~~берилгеи~~. Бирок ѳзгѳчѳ шартта каныккан углеводороддор эркин радикалдар м-н оңой эле реакцияга кирет. Реакция С-С же С-H байланыштарыныш үзүлүшү м-н жүрѳт. Эгер реакция С-Н байланышынын үзүлүшү м-н жүрүп, суутек атому башка атом же атом тобу м-н орун алмашса, <i>орун алмашуу реакциясы,</i> ал эми С-С ~~байланышыныш~~ үзүлүшү м-н жүрсѳ, ажыроо реакциясы деп аталат. Мисалы, метанды хлорлоодон - метилхлорид (СН3С1), метиленхлорид (~~СН2С12~~), хлороформ (~~CHCl3~~), нитрлѳѳдѳн нитроалкандар ж. б. алынат. Жогорку температурада ысытуудан каныккан углеводороддор майда бѳлүкчѳлѳргѳ бѳлүнүп, чектүү ж-а чексиз углеводороддордун аралашмасын пайда кылат. Каныккан углеводороддордун молекулалык массасы канчалык чоң болсо, ошончолук жогорку температурага туруксуз келет: ~~2СН4 ==~~> ~~С2Н2~~+~~3Н2~~. Каныккан углеводороддор нефть, таш кѳмүр, ѳсүмдүктѳрдүн курамында кѳп. Синтез жолу м-н да ~~алышат~~. Алар пластмассаларды, каучуктарды, булаларды, кир кетирүүчү заттарды алууда баштапкы зат катары колдонулат. Ракета ж-а мотор отундарынын басымдуу бѳлүгүн түзѳт.<p align='right'><i type='author'>С. А. Адылов.</i></p>
	[[Категория:4-том, 51-100 бб]]		[[Категория:4-том, 51-100 бб]]

Temirkan, 10:38, 6 Ноябрь (Жетинин айы) 2025 карата

2025-11-06T10:38:20Z

@@ 1 сап: / 1 сап: @@
-<b type='title'>КАНЫККАН УГЛЕВОДОРОДДОР</b> , а л к а н&shy;д а р, ч е к т ү ү у г л е в о д о р о д д о р –
+<b type='title'>КАНЫККАН УГЛЕВОДОРОДДОР</b> , а л к а н&shy; д а р, ч е к т ү ү  у г л е в о д о р о д д о р –молекуладагы көмүртек атомдору өз ара жөнөкөй, ал эми көмүртектин калган ва&shy;ленттүүлүктөрү суутек атомдору м-н байланыш&shy;кан органикалык бирикмелер. Каныккан углеводороддор чектүү углеводород&shy;дор деген ат м-н да белгилүү. Алардын эң жөнөкөйү – метан CH<sub>4 </sub>(саз газы же кен газы).<br> Каныккан углеводороддордун гомол. катарын метандын молекула&shy;сындагы суутек атомдорун удаалаш метил ра&shy;дикалы (–CH<sub>3</sub>) м-н орун алмаштыруудан алуу&shy;га болот. Ар бир кийинки мүчөсүнөн CH<sub>2 </sub>– ме&shy;тилен тобу м-н айырмаланган углеводороддор&shy;дун катары гомол. катар, ал эми – CH<sub>2 </sub>тобу гомол. айырма деп аталат.  Каныккан углеводороддордун жалпы фор&shy;муласы C<sub>n</sub>H<sub>2n+2</sub>. (n – молекуладагы көмүртек саны).  Каныккан углеводороддордун биринчи төрт мүчөсүнүн аты немис окумуштуусу Гофмандын сунушу б-ча метан – CH<sub>4</sub>, этан – C<sub>2</sub>H<sub>6</sub>, пропан – C<sub>3</sub>H<sub>8</sub>, бу&shy;тан – C<sub>4</sub>H<sub>10 </sub>деп тривиалдык номенклатура боюнча  аталган. Калган  каныккан углеводороддорго кийинчерээк молекула&shy;дагы көмүртектин санына жараша грек санда&shy;ры пайдаланылган. Мисалы, C<sub>5</sub>H<sub>12 </sub>пентан (беш),
-мол еку ладагы к ө мүрт ек атомдору өз ара жөнөкөй, ал эми көмүртектин калган ва&shy;ленттүүлүктөрү суутек атомдору м-н байланыш&shy;кан орг. бирикмелер. К. у. чектүү углеводород&shy;дор деген ат м-н да белгилүү. Алардын эң
+C<sub>6</sub>H<sub>14 </sub>гексан (алты), C<sub>7</sub>H<sub>16 </sub>гептан (жети), C<sub>8</sub>H<sub>18 </sub>октан (сегиз); латын сандарынан – нонан (то&shy;гуз), декан (он), эйкозан (жыйырма), пентаоктан (элүү) ж. б. у. с. Бардык эле чектүү углево&shy;дороддордун аттары «ан» мүчѳсү м-н аяктаган&shy;дыктан, алар жалпысынан алкандар деп ата&shy;лып калган.  Каныккан углеводороддор биринчи үч мүчѳсү бирден гана структуралыгк формулага ээ. 4-мүчѳсүнѳн баш&shy;тап изомерия кубулушуна ээ. Молекуладагы кѳмүртек атомунун санынын ѳсүшү м-н структуралыгк изомерлердин саны да ѳсѳт. Мисалы, пен&shy;тан C5H12 үч, гептан C7H16 9, октан C8H18 18, декан С10H22 75 изомерге ээ.  Каныккан углеводороддордун 1-тѳрт мүчѳсү кадимки шартта газ, 5-мүчѳсүнѳн 17-мүчѳсүнѳ чейин суюктуктар, андан жогоркулары - катуу заттар.  Каныккан углеводороддор сууда ѳтѳ аз, ал эми кѳпчүлүк органикалык эриткичтерде жакшы эрийт. .Алар химиялык реагент&shy;терге инерттүү болгондуктан, парафиндер деген ат берилгеи. Бирок ѳзгѳчѳ шартта  каныккан углеводороддор эркин радикалдар м-н оңой эле реакцияга ки&shy;рет. Реакция С-С же С-H байланыштарыныш үзүлүшү м-н жүрѳт. Эгер реакция С-Н байланы&shy;шынын үзүлүшү м-н жүрүп, суутек атому башка атом же атом тобу м-н орун алмашса, <i>орун ал&shy;машуу реакциясы,</i> ал эми С-С байланышыныш үзүлүшү м-н жүрсѳ, ажыроо реакциясы деп ата&shy;лат. Мисалы, метанды хлорлоодон - метилхлорид (СН3С1), метиленхлорид (СН2С12), хлороформ (CHCl3), нитрлѳѳдѳн нитроалкандар ж. б. алы&shy;нат. Жогорку температурада ысытуудан  каныккан углеводороддор майда бѳлүкчѳлѳргѳ бѳлүнүп, чектүү ж-а чексиз уг&shy;леводороддордун аралашмасын пайда кылат.  Каныккан углеводороддордун молекулалык массасы канчалык чоң болсо, ошончолук жогорку температурага туруксуз келет: 2СН4 ==> С2Н2+3Н2.  Каныккан углеводороддор нефть, таш кѳмүр, ѳсүмдүктѳрдүн курамында кѳп. Синтез жолу м-н да алышат. Алар пластмассаларды, каучук&shy;тарды, булаларды, кир кетирүүчү заттарды алуу&shy;да баштапкы зат катары колдонулат. Ракета ж-а мотор отундарынын басымдуу бѳлүгүн түзѳт.<p align='right'><i type='author'>С. А. Адылов.</i></p>
 [[Категория:4-том, 51-100 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-09-07T08:08:10Z

1 версия

← Мурунку нускасы	08:08, 7 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol4>KadyrM, 02:00, 7 Сентябрь (Аяк оона) 2025 карата

2025-09-07T02:00:04Z

Жаңы барак

КАНЫККАН УГЛЕВОДОРОДДОР , а л к а нд а р, ч е к т ү ү у г л е в о д о р о д д о р –
мол еку ладагы к ө мүрт ек атомдору өз ара жөнөкөй, ал эми көмүртектин калган валенттүүлүктөрү суутек атомдору м-н байланышкан орг. бирикмелер. К. у. чектүү углеводороддор деген ат м-н да белгилүү. Алардын эң
жөнөкөйү – метан CH4 (саз газы же кен газы). 
К. у-дун гомол. катарын метандын молекуласындагы суутек атомдорун удаалаш метил радикалы (–CH3) м-н орун алмаштыруудан алууга болот. Ар бир кийинки мүчөсүнөн CH2 – метилен тобу м-н айырмаланган углеводороддордун катары гомол. катар, ал эми – CH2 тобу
гомол. айырма деп аталат. К. у-дун жалпы формуласы CnH2n+2. (n – молекуладагы көмүртек
саны). К. у-дун биринчи төрт мүчөсүнүн аты немис окумуштуусу Гофмандын сунушу б-ча
метан – CH4, этан – C2H6, пропан – C3H8, бутан – C4H10 деп тривиалдык номенклатура б-ча
аталган. Калган К. у-го кийинчерээк молекуладагы көмүртектин санына жараша грек сандары пайдаланылган. Мис., C5H12 пентан (беш),
C6H14 гексан (алты), C7H16 гептан (жети), C8H18 октан (сегиз); латын сандарынан – нонан (тогуз), декан (он), эйкозан (жыйырма), пентаок-

тан (элүү) ж. б. у. с. Бардык эле чектүү углеводороддордун аттары «ан» мүчѳсү м-н аяктагандыктан, алар жалшысышан алкандар деп аталыш калган. К. у. биринчи үч мүчѳсү бирден гана структуралыгк формулага ээ. 4-мүчѳсүнѳн баштап изомерия кубулушуна ээ. Молекуладагы кѳ- мүртек атомунун санынын ѳсүшү м-н структуралыгк изомерлердин саны да ѳсѳт. Мис., пентан C5H12 үч, гептан C7H16 9, октан C8H18 18, декан С10H22 75 изомерге ээ. К. у - дун 1-т ѳрт мүчѳсү кадимки шартта газ, 5-мүчѳсүнѳн 17-мүчѳсүнѳ чейин суюктуктар, андан жогоркулары - катуу заттар. К. у. сууда ѳтѳ аз, ал эми кѳпчүлүк орг. эриткичтерде жакшы эрийт. .Алар хим. реагенттерге инерттүү болгондуктан, парафиндер деген ат берилгеи. Бирок ѳзгѳчѳ шартта К. у. эркин радикалдар м-н оңой эле реакцияга кирет. Реакция С-С же С-H байланыштарыныш үзүлүшү м-н жүрѳт. Эгер реакция С-Н байланышышыш үзүлүшү м-н жүрүп, суутек атому башка атом же атом тобу м-н орун алмашса, орун алмашуу реакциясы, ал эми С-С байланышыныш үзүлүшү м-н жүрсѳ, ажыроо реакциясы деп аталат. Мис., метанды хлорлоодон - метилхлорид (СН3С1), метиленхлорид (СН2С12), хлороформ (CHCl3), нитрлѳѳдѳн нитроалкандар ж. б. алынат. Жогорку темп-рада ысытуудан К. у. майда бѳлүкчѳлѳргѳ бѳлүнүп, чектүү ж-а чексиз углеводороддордун аралашмасын пайда кылат. К. у-дун мол. массасыг канчалык чоң болсо, ошончолук жогорку темп-рага туруксуз келет: 2СН4 ==> С2Н2+3Н2. К. у. нефть, таш кѳмүр, ѳсүмдүктѳрдүн курамында кѳп. Синтез жолу м-н да алышат. Алар пластмассаларды, каучуктарды, булаларды, кир кетирүүчү заттарды алууда баштапкы зат катары колдонулат. Ракета ж-а мотор отундарышыш басымдуу бѳлүгүн түзѳт.

С. А. Адылов.
[[Категория:4-том, 51-100 бб]]