КАПИТАЛИЗМ - Түзөтүүлөр тарыхы

Temirkan, 05:34, 7 Ноябрь (Жетинин айы) 2025 карата

2025-11-07T05:34:04Z

← Мурунку нускасы		05:34, 7 Ноябрь (Жетинин айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КАПИТАЛИ́ЗМ</b> – жеке менчик ишканалардын		<b type='title'>КАПИТАЛИ́ЗМ</b> – жеке менчик ишканалардын ортосунда рынок атаандаштыгына негизделген экономикалык система. Коомдук ой-пикир боюнча капитализм – эркин ишкердик системасы, индустриялык коомдун өнүгүү баскычы. Бүгүнкү күнү капитализм – «аралаш экономика», «постиндустриялык коом», «маалымат коому» ж. б.; марксизмде капитализм – өндүрүш каражаттары жеке менчикке, ал эми жалданма эмгек капиталдын эзүүсүнө негизделген коомдук экономикалык формация. Мындай коомдук түзүлүшкө (капиталисттер м-н жумушчулардын ортосундагы) ички карама-каршылык мүнөздүү. Капитализм <i>феодализм</i> мезгилинде экономикалык, социалдык, саясий ж-а маданий өбөлгөлөрдүн негизинде жаралган.<br>Алгач 14–15-кылымдарда Италиянын ж-а Голландиянын шаарларында капитализмдин белгилери пайда болуп, 16-кылымда Европада капитализм чыңдалган. Мануфактурадан ири машина өндүрүшүнө өтүү м-н өнөр жай төңкөрүшүнүн негизи түзүлгөн. Рынок атаандаштыгынын механизми капиталды көбөйтүү ж-а киреше алуу үчүн өндүрүштү өркүндөтүүгө мажбур кылган. Бул өндүргүч күчтөрдүн өсүшүнө, илим м-н техникада тынымсыз төңкөрүштөрдү жасоого көмөк берип, капиталисттик өндүрүштүн коомдоштурулушун, эмгектин бөлүштүрүлүшүнүн тереңдешин шарттайт. Капитализмдин өнүгүшү 5 негизги этапка бөлүнөт: б и р и н ч и э т а п (17-кылымдын ортосу – 18-кылымдын аягы) – капитализмдин мануфактуралык стадиясы эркин атаандаштыктын өнүгүшү м-н коштолот. Эркин атаандаштык Улуу Британияда өнүгүп, 18-кылымдын аягы – 19-кылымдын башында өнөр жай төңкөрүшү (мануфактурадан фабрикага өтүү) ишке ашкан; э к и н ч и э т а п (18-кылымдын аягы – 19-кылымдын аягы) –ири машина индустриясы пайда болот. Социалдык мамиле ж-а саясий-экономикалык трансформация үчүн жаңы технологиялык укладдын өнүгүшү индустриялык өндүрүшкө жол ачкан; ү ч ү н ч ү э т а п (19-кылымдын аягы – 20-кылымдын 1-жарымы) капитализмдин өнүгүшүндө атаандаштыктын жаңы формалары пайда болот ж-а монополисттик укладдын үстөмдүгү м-н мүнөздөлөт. Монополисттик капитал колуна ири материалдык ж-а финансылык ресурстарды топтоп, сырьё булактарын ж-а рынокторду басып алуу үчүн күрөшүп, атаандаштарын жоготот; т ө р т ү н ч ү э т а п (1930–70-жылдар) капитализм эволюциясы – анын тамыры трансформациялана баштаган. Буга 1929–33-жылдардагы дүйнөлүк кризис ж-а 2-дүйнөлүк согуштан кийин түзүлгөн экономикалык абал түрткү болгон. Натыйжада капитализмдин жаңы техника-технологиялык, тармактык, уюштуруучу-өндүрүштүк, башкаруучулук, социалдык-экономикалык моделдери түзүлгөн. Мамлекеттик экономикалык жөнгө салуунун функциялары ж-а формалары өзгөргөн. Экономиканы, элди жумуш м-н камсыздоо ж. б. процесстерди стабилдештирүү үчүн бюджеттик-финансылык ж-а насыя-акча саясатынын куралдары колдонулган; б е ш и н ч и э т а п капитализмдин өнүгүшүндө индустриялык система калыптанып, 1970-жылдары демография, энергетика, сырьё, азык-түлүк ж-а экологиялык кризистер башталган. Кризистерден чыгыш үчүн индустриялык коомдон постиндустриялык коомго өтүү процесси башталган. Бул процесстин негизи – маалыматтык-коммуникациялык революция м-н байланышкан өндүрүштү жаңы технологиялык жолдор м-н өнүктүрүү.
	ортосунда рынок атаандаштыгына негизделген ~~экон.~~ система. Коомдук ой-пикир ~~б-ча К.~~ – эркин ишкердик системасы, индустриялык коомдун өнүгүү баскычы. Бүгүнкү күнү К. – «аралаш
	экономика», «постиндустриялык коом», «маалымат коому» ж. б.; марксизмде К. – өндүрүш
	каражаттары жеке менчикке, ал эми жалданма эмгек капиталдын эзүүсүнө негизделген коомдук ~~экон.~~ формация. Мындай коомдук түзүлүшкө
	(капиталисттер м-н жумушчулардын ортосундагы) ички карама-каршылык мүнөздүү. К. <i>феодализм</i> мезгилинде ~~экон.~~, социалдык, саясий ж-а маданий өбөлгөлөрдүн негизинде жаралган.<br>
	Алгач 14–15-~~к-да~~ Италиянын ж-а Голландиянын шаарларында ~~К-дин~~ белгилери пайда болуп, 16-~~к-да~~ Европада К. чыңдалган. Мануфактурадан ири машина өндүрүшүнө өтүү м-н ~~ө. ж.~~ төңкөрүшүнүн негизи түзүлгөн. Рынок атаандаштыгынын механизми капиталды көбөйтүү ж-а киреше алуу үчүн өндүрүштү өркүндөтүүгө мажбур кылган. Бул өндүргүч күчтөрдүн өсүшүнө, илим м-н техникада тынымсыз төңкөрүштөрдү жасоого көмөк берип, капиталисттик өндүрүштүн коомдоштурулушун, эмгектин бөлүштүрүлүшүнүн тереңдешин шарттайт. ~~К-дин~~ өнүгүшү 5 негизги этапка бөлүнөт: б и р и н ч и э т а п
	(17-~~к-дын~~ ортосу – 18-~~к-дын~~ аягы) – ~~К-дин~~ мануфактуралык стадиясы эркин атаандаштыктын өнүгүшү м-н коштолот. Эркин атаандаштык Улуу Британияда өнүгүп, 18-~~к-дын~~ аягы –
	19-~~к-дын~~ башында ~~ө. ж.~~ төңкөрүшү (мануфактурадан фабрикага өтүү) ишке ашкан; э к и нч и э т а п (18-~~к-дын~~ аягы – 19-~~к-дын~~ аягы) –
	~~ири~~ машина индустриясы пайда болот. Социалдык мамиле ж-а саясий-~~экон.~~ трансформация
	үчүн жаңы ~~технол.~~ укладдын өнүгүшү индустриялык өндүрүшкө жол ачкан; ү ч ү н ч ү
	э т а п (19-~~к-дын~~ аягы – 20-~~к-дын~~ 1-жарымы)
	~~К-дин~~ өнүгүшүндө атаандаштыктын жаңы формалары пайда болот ж-а монополисттик укладдын үстөмдүгү м-н мүнөздөлөт. Монополисттик капитал колуна ири материалдык ж-а финансылык ресурстарды топтоп, сырьё булактарын ж-а рынокторду басып алуу үчүн күрөшүп, атаандаштарын жоготот; т ө р т ү н ч ү э т а п
	(1930–70-жылдар) К. эволюциясы – анын тамыры трансформациялана баштаган. Буга 1929–33-жылдардагы дүйнөлүк кризис ж-а 2-дүйнөлүк согуштан кийин түзүлгөн ~~экон.~~ абал түрткү болгон. Натыйжада ~~К-дин~~ жаңы техника~~технол.~~, тармактык, уюштуруучу-өндүрүштүк, башкаруучулук, социалдык-~~экон.~~ моделдери түзүлгөн. ~~Мамл. экон.~~ жөнгө салуунун функциялары ж-а формалары өзгөргөн. Экономиканы, элди жумуш м-н камсыздоо ж. б. процесстерди стабилдештирүү үчүн бюджеттик-финансылык ж-а насыя-акча саясатынын куралдары колдонулган; б е ш и н ч и э т а п ~~К-дин~~
	өнүгүшүндө индустриялык система калыптанып, 1970-жылдары демография, энергетика, сырьё, азык-түлүк ж-а ~~экол.~~ кризистер башталган. Кризистерден чыгыш үчүн индустриялык коомдон постиндустриялык коомго өтүү процесси
	башталган. Бул процесстин негизи – маалыматтык-коммуникациялык ~~рев-я~~ м-н байланышкан өндүрүштү жаңы ~~технол.~~ жолдор м-н
	өнүктүрүү.


	Ад.: <i>Маркс К.</i> Капитал. М., 1988–1989. Т. 1–3;
	<i>Уильмсон У. О.</i> Экономические институты капитализма.
			Ад.: <i>Маркс К.</i> Капитал. М., 1988–1989. Т. 1–3; <i>Уильмсон У. О.</i> Экономические институты капитализма.

	СПб., 1996; <i>Гэлбрейт Д. К.</i> Новое индустриальное общество. М., 2004; <i>Фридман М.</i> Капитализм и свобода. М., 2006; <i>Норберг Ю.</i> В защиту глобального капитализма. М., 2007.		СПб., 1996; <i>Гэлбрейт Д. К.</i> Новое индустриальное общество. М., 2004; <i>Фридман М.</i> Капитализм и свобода. М., 2006; <i>Норберг Ю.</i> В защиту глобального капитализма. М., 2007.
	[[Категория:4-том, 51-100 бб]]		[[Категория:4-том, 51-100 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-09-07T08:08:11Z

1 версия

← Мурунку нускасы	08:08, 7 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol4>KadyrM, 02:00, 7 Сентябрь (Аяк оона) 2025 карата

2025-09-07T02:00:04Z

Жаңы барак

КАПИТАЛИ́ЗМ – жеке менчик ишканалардын
ортосунда рынок атаандаштыгына негизделген экон. система. Коомдук ой-пикир б-ча К. – эркин ишкердик системасы, индустриялык коомдун өнүгүү баскычы. Бүгүнкү күнү К. – «аралаш
экономика», «постиндустриялык коом», «маалымат коому» ж. б.; марксизмде К. – өндүрүш
каражаттары жеке менчикке, ал эми жалданма эмгек капиталдын эзүүсүнө негизделген коомдук экон. формация. Мындай коомдук түзүлүшкө
(капиталисттер м-н жумушчулардын ортосундагы) ички карама-каршылык мүнөздүү. К. феодализм мезгилинде экон., социалдык, саясий ж-а маданий өбөлгөлөрдүн негизинде жаралган. 
Алгач 14–15-к-да Италиянын ж-а Голландиянын шаарларында К-дин белгилери пайда болуп, 16-к-да Европада К. чыңдалган. Мануфактурадан ири машина өндүрүшүнө өтүү м-н ө. ж. төңкөрүшүнүн негизи түзүлгөн. Рынок атаандаштыгынын механизми капиталды көбөйтүү ж-а киреше алуу үчүн өндүрүштү өркүндөтүүгө мажбур кылган. Бул өндүргүч күчтөрдүн өсүшүнө, илим м-н техникада тынымсыз төңкөрүштөрдү жасоого көмөк берип, капиталисттик өндүрүштүн коомдоштурулушун, эмгектин бөлүштүрүлүшүнүн тереңдешин шарттайт. К-дин өнүгүшү 5 негизги этапка бөлүнөт: б и р и н ч и э т а п
(17-к-дын ортосу – 18-к-дын аягы) – К-дин мануфактуралык стадиясы эркин атаандаштыктын өнүгүшү м-н коштолот. Эркин атаандаштык Улуу Британияда өнүгүп, 18-к-дын аягы –
19-к-дын башында ө. ж. төңкөрүшү (мануфактурадан фабрикага өтүү) ишке ашкан; э к и нч и э т а п (18-к-дын аягы – 19-к-дын аягы) –
ири машина индустриясы пайда болот. Социалдык мамиле ж-а саясий-экон. трансформация
үчүн жаңы технол. укладдын өнүгүшү индустриялык өндүрүшкө жол ачкан; ү ч ү н ч ү
э т а п (19-к-дын аягы – 20-к-дын 1-жарымы)
К-дин өнүгүшүндө атаандаштыктын жаңы формалары пайда болот ж-а монополисттик укладдын үстөмдүгү м-н мүнөздөлөт. Монополисттик капитал колуна ири материалдык ж-а финансылык ресурстарды топтоп, сырьё булактарын ж-а рынокторду басып алуу үчүн күрөшүп, атаандаштарын жоготот; т ө р т ү н ч ү э т а п
(1930–70-жылдар) К. эволюциясы – анын тамыры трансформациялана баштаган. Буга 1929–33-жылдардагы дүйнөлүк кризис ж-а 2-дүйнөлүк согуштан кийин түзүлгөн экон. абал түрткү болгон. Натыйжада К-дин жаңы техникатехнол., тармактык, уюштуруучу-өндүрүштүк, башкаруучулук, социалдык-экон. моделдери түзүлгөн. Мамл. экон. жөнгө салуунун функциялары ж-а формалары өзгөргөн. Экономиканы, элди жумуш м-н камсыздоо ж. б. процесстерди стабилдештирүү үчүн бюджеттик-финансылык ж-а насыя-акча саясатынын куралдары колдонулган; б е ш и н ч и э т а п К-дин
өнүгүшүндө индустриялык система калыптанып, 1970-жылдары демография, энергетика, сырьё, азык-түлүк ж-а экол. кризистер башталган. Кризистерден чыгыш үчүн индустриялык коомдон постиндустриялык коомго өтүү процесси
башталган. Бул процесстин негизи – маалыматтык-коммуникациялык рев-я м-н байланышкан өндүрүштү жаңы технол. жолдор м-н
өнүктүрүү.

Ад.: Маркс К. Капитал. М., 1988–1989. Т. 1–3;
Уильмсон У. О. Экономические институты капитализма.

СПб., 1996; Гэлбрейт Д. К. Новое индустриальное общество. М., 2004; Фридман М. Капитализм и свобода. М., 2006; Норберг Ю. В защиту глобального капитализма. М., 2007.
[[Категория:4-том, 51-100 бб]]