http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99-%D0%A7%D0%95%D0%A0%D0%9A%D0%95%D0%A1%D0%98%D0%AFКАРАЧАЙ-ЧЕРКЕСИЯ - Түзөтүүлөр тарыхы2026-04-24T15:37:19ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.0http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99-%D0%A7%D0%95%D0%A0%D0%9A%D0%95%D0%A1%D0%98%D0%AF&diff=36846&oldid=prevTemirkan, 05:31, 27 Ноябрь (Жетинин айы) 2025 карата2025-11-27T05:31:55Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">05:31, 27 Ноябрь (Жетинин айы) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><b type='title'>КАРАЧАЙ-ЧЕРКЕ&#769;СИЯ</b> , Карачай-Черкес Респуб&shy;ликасы Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түш&shy;түгүндө, Чоң Кавказдын түндүк этегинде жайгаш&shy;кан. Түштүгүнөн Грузия м-н чектешет. Аянты 14,3 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 468,5 миң (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2022</del>). Борбору – Черкесск шаары. Административдик-аймактык жактан 9 районго, 4 шаарга, 7 шаарчага бөлүнөт. Түштүк федерация округуна кирет. Мамлекеттик бий&shy;ликтин органдар системасы республиканын 1996-жылы кабыл алынган конституциясы тарабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – президент.<br>Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Экологиялык абалы анча татаал эмес, ал атмосферанын ж-а суунун булгануусуна байланыштуу. Жери дег&shy;радацияга учурап, анын негизинде экологиялык курч абал пайда болууда. Абаны автомобиль газда&shy;ры булгоодо (жылына 300 миң т). Аймагынын көпчүлүк бөлүгүн (<sup>2</sup>/3 ) <i>Чоң Кавказ</i> кырка тоосунун тоо системалары ээлейт. Эң бийик жери <i>Эльбрус чокусу</i> (5642 <i>м</i>; Россиянын эң бийик точкасы). Климаты континенттик. Январдын орточо температурасы түндүгүндө –3°Сден –4°Сге чейин (–33°Сге чейин суук болот), түштүгүндө –10°C, июлдуку 21– 21°Сге чейин (максимуму 38–40°С). Жылдык жаан-чачыны 500 – 700 <i>мм</i> ден (түздүктөрүндө) 2000–2500 <i>мм</i>ге чейин ) тооло&shy;рунда. Башкы дарыясы – Кубань (анын куйма&shy;лары: Теберда, Кичи ж-а Чоң Зеленчук, Уруп, Чоң Лаба). Анча чоң эмес 370тен ашык көлү бар. Республиканын түндүгүнөн Чоң Ставрополь ка&shy;налы өтөт. Тоо этегиндеги талаалар жазы ж-а ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара&shy;гай ж-а кызыл карагай) м-н, жогорулаган са&shy;йын бийик тоолуу шалбаа м-н алмашат. Кен байлыктарынан көмүр, алтын, түстүү металл, отко чыдамдуу чопо, мрамор, жез ж. б. казы&shy;лып алынат. Минералдуу суулар (нарзан тибиндеги), жылуу булактар чыгат. Россиянын Кызыл ки&shy;тебине омурткалуулардын 27 түрү (анын ичинде кавказ кундузу, кавказ токой мышыгы ж. б.) кирги&shy;зилген. Теберда (Архыз участкасында кавказ &shy;беловежа зубру коргоого алынган; 50дөн ашык), Кавказ (бир бөлүгү) коруктары уюшулган. Кор&shy;гоого алынган аймак республиканын жеринин 41%ин ээлейт. Кавказ коругу (биосфералык) Чоң Кав-</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><b type='title'>КАРАЧАЙ-ЧЕРКЕ&#769;СИЯ</b> , Карачай-Черкес Респуб&shy;ликасы Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түш&shy;түгүндө, Чоң Кавказдын түндүк этегинде жайгаш&shy;кан. Түштүгүнөн Грузия м-н чектешет. Аянты 14,3 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 468,5 миң (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2025</ins>). Борбору – Черкесск шаары. Административдик-аймактык жактан 9 районго, 4 шаарга, 7 шаарчага бөлүнөт. Түштүк федерация округуна кирет. Мамлекеттик бий&shy;ликтин органдар системасы республиканын 1996-жылы кабыл алынган конституциясы тарабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – президент.<br>Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Экологиялык абалы анча татаал эмес, ал атмосферанын ж-а суунун булгануусуна байланыштуу. Жери дег&shy;радацияга учурап, анын негизинде экологиялык курч абал пайда болууда. Абаны автомобиль газда&shy;ры булгоодо (жылына 300 миң т). Аймагынын көпчүлүк бөлүгүн (<sup>2</sup>/3 ) <i>Чоң Кавказ</i> кырка тоосунун тоо системалары ээлейт. Эң бийик жери <i>Эльбрус чокусу</i> (5642 <i>м</i>; Россиянын эң бийик точкасы). Климаты континенттик. Январдын орточо температурасы түндүгүндө –3°Сден –4°Сге чейин (–33°Сге чейин суук болот), түштүгүндө –10°C, июлдуку 21– 21°Сге чейин (максимуму 38–40°С). Жылдык жаан-чачыны 500 – 700 <i>мм</i> ден (түздүктөрүндө) 2000–2500 <i>мм</i>ге чейин ) тооло&shy;рунда. Башкы дарыясы – Кубань (анын куйма&shy;лары: Теберда, Кичи ж-а Чоң Зеленчук, Уруп, Чоң Лаба). Анча чоң эмес 370тен ашык көлү бар. Республиканын түндүгүнөн Чоң Ставрополь ка&shy;налы өтөт. Тоо этегиндеги талаалар жазы ж-а ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара&shy;гай ж-а кызыл карагай) м-н, жогорулаган са&shy;йын бийик тоолуу шалбаа м-н алмашат. Кен байлыктарынан көмүр, алтын, түстүү металл, отко чыдамдуу чопо, мрамор, жез ж. б. казы&shy;лып алынат. Минералдуу суулар (нарзан тибиндеги), жылуу булактар чыгат. Россиянын Кызыл ки&shy;тебине омурткалуулардын 27 түрү (анын ичинде кавказ кундузу, кавказ токой мышыгы ж. б.) кирги&shy;зилген. Теберда (Архыз участкасында кавказ &shy;беловежа зубру коргоого алынган; 50дөн ашык), Кавказ (бир бөлүгү) коруктары уюшулган. Кор&shy;гоого алынган аймак республиканын жеринин 41%ин ээлейт. Кавказ коругу (биосфералык) Чоң Кав-</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
</table>Temirkanhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99-%D0%A7%D0%95%D0%A0%D0%9A%D0%95%D0%A1%D0%98%D0%AF&diff=36845&oldid=prevTemirkan, 05:31, 27 Ноябрь (Жетинин айы) 2025 карата2025-11-27T05:31:27Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">05:31, 27 Ноябрь (Жетинин айы) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><b type='title'>КАРАЧАЙ-ЧЕРКЕ&#769;СИЯ</b> , Карачай-Черкес Респуб&shy;ликасы Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түш&shy;түгүндө, Чоң Кавказдын түндүк этегинде жайгаш&shy;кан. Түштүгүнөн Грузия м-н чектешет. Аянты 14,3 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">429</del>,<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">0 </del>миң (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2008</del>). Борбору – Черкесск шаары. Административдик-аймактык жактан 9 районго, 4 шаарга, 7 шаарчага бөлүнөт. Түштүк федерация округуна кирет. Мамлекеттик бий&shy;ликтин органдар системасы республиканын 1996-жылы кабыл алынган конституциясы тарабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – президент.<br>Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Экологиялык абалы анча татаал эмес, ал атмосферанын ж-а суунун булгануусуна байланыштуу. Жери дег&shy;радацияга учурап, анын негизинде экологиялык курч абал пайда болууда. Абаны автомобиль газда&shy;ры булгоодо (жылына 300 миң т). Аймагынын көпчүлүк бөлүгүн (<sup>2</sup>/3 ) <i>Чоң Кавказ</i> кырка тоосунун тоо системалары ээлейт. Эң бийик жери <i>Эльбрус чокусу</i> (5642 <i>м</i>; Россиянын эң бийик точкасы). Климаты континенттик. Январдын орточо температурасы түндүгүндө –3°Сден –4°Сге чейин (–33°Сге чейин суук болот), түштүгүндө –10°C, июлдуку 21– 21°Сге чейин (максимуму 38–40°С). Жылдык жаан-чачыны 500 – 700 <i>мм</i> ден (түздүктөрүндө) 2000–2500 <i>мм</i>ге чейин ) тооло&shy;рунда. Башкы дарыясы – Кубань (анын куйма&shy;лары: Теберда, Кичи ж-а Чоң Зеленчук, Уруп, Чоң Лаба). Анча чоң эмес 370тен ашык көлү бар. Республиканын түндүгүнөн Чоң Ставрополь ка&shy;налы өтөт. Тоо этегиндеги талаалар жазы ж-а ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара&shy;гай ж-а кызыл карагай) м-н, жогорулаган са&shy;йын бийик тоолуу шалбаа м-н алмашат. Кен байлыктарынан көмүр, алтын, түстүү металл, отко чыдамдуу чопо, мрамор, жез ж. б. казы&shy;лып алынат. Минералдуу суулар (нарзан тибиндеги), жылуу булактар чыгат. Россиянын Кызыл ки&shy;тебине омурткалуулардын 27 түрү (анын ичинде кавказ кундузу, кавказ токой мышыгы ж. б.) кирги&shy;зилген. Теберда (Архыз участкасында кавказ &shy;беловежа зубру коргоого алынган; 50дөн ашык), Кавказ (бир бөлүгү) коруктары уюшулган. Кор&shy;гоого алынган аймак республиканын жеринин 41%ин ээлейт. Кавказ коругу (биосфералык) Чоң Кав-</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><b type='title'>КАРАЧАЙ-ЧЕРКЕ&#769;СИЯ</b> , Карачай-Черкес Респуб&shy;ликасы Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түш&shy;түгүндө, Чоң Кавказдын түндүк этегинде жайгаш&shy;кан. Түштүгүнөн Грузия м-н чектешет. Аянты 14,3 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">468</ins>,<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">5 </ins>миң (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2022</ins>). Борбору – Черкесск шаары. Административдик-аймактык жактан 9 районго, 4 шаарга, 7 шаарчага бөлүнөт. Түштүк федерация округуна кирет. Мамлекеттик бий&shy;ликтин органдар системасы республиканын 1996-жылы кабыл алынган конституциясы тарабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – президент.<br>Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Экологиялык абалы анча татаал эмес, ал атмосферанын ж-а суунун булгануусуна байланыштуу. Жери дег&shy;радацияга учурап, анын негизинде экологиялык курч абал пайда болууда. Абаны автомобиль газда&shy;ры булгоодо (жылына 300 миң т). Аймагынын көпчүлүк бөлүгүн (<sup>2</sup>/3 ) <i>Чоң Кавказ</i> кырка тоосунун тоо системалары ээлейт. Эң бийик жери <i>Эльбрус чокусу</i> (5642 <i>м</i>; Россиянын эң бийик точкасы). Климаты континенттик. Январдын орточо температурасы түндүгүндө –3°Сден –4°Сге чейин (–33°Сге чейин суук болот), түштүгүндө –10°C, июлдуку 21– 21°Сге чейин (максимуму 38–40°С). Жылдык жаан-чачыны 500 – 700 <i>мм</i> ден (түздүктөрүндө) 2000–2500 <i>мм</i>ге чейин ) тооло&shy;рунда. Башкы дарыясы – Кубань (анын куйма&shy;лары: Теберда, Кичи ж-а Чоң Зеленчук, Уруп, Чоң Лаба). Анча чоң эмес 370тен ашык көлү бар. Республиканын түндүгүнөн Чоң Ставрополь ка&shy;налы өтөт. Тоо этегиндеги талаалар жазы ж-а ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара&shy;гай ж-а кызыл карагай) м-н, жогорулаган са&shy;йын бийик тоолуу шалбаа м-н алмашат. Кен байлыктарынан көмүр, алтын, түстүү металл, отко чыдамдуу чопо, мрамор, жез ж. б. казы&shy;лып алынат. Минералдуу суулар (нарзан тибиндеги), жылуу булактар чыгат. Россиянын Кызыл ки&shy;тебине омурткалуулардын 27 түрү (анын ичинде кавказ кундузу, кавказ токой мышыгы ж. б.) кирги&shy;зилген. Теберда (Архыз участкасында кавказ &shy;беловежа зубру коргоого алынган; 50дөн ашык), Кавказ (бир бөлүгү) коруктары уюшулган. Кор&shy;гоого алынган аймак республиканын жеринин 41%ин ээлейт. Кавказ коругу (биосфералык) Чоң Кав-</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
</table>Temirkanhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99-%D0%A7%D0%95%D0%A0%D0%9A%D0%95%D0%A1%D0%98%D0%AF&diff=36842&oldid=prevTemirkan, 05:21, 27 Ноябрь (Жетинин айы) 2025 карата2025-11-27T05:21:06Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">05:21, 27 Ноябрь (Жетинин айы) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><b type='title'>КАРАЧАЙ-ЧЕРКЕ&#769;СИЯ</b> , Карачай-Черкес Респуб&shy;ликасы Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түш&shy;түгүндө, Чоң Кавказдын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн. </del>этегинде жайгаш&shy;кан. Түштүгүнөн Грузия м-н чектешет. Аянты</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><b type='title'>КАРАЧАЙ-ЧЕРКЕ&#769;СИЯ</b> , Карачай-Черкес Респуб&shy;ликасы Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түш&shy;түгүндө, Чоң Кавказдын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк </ins>этегинде жайгаш&shy;кан. Түштүгүнөн Грузия м-н чектешет. Аянты 14,3 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 429,0 миң (2008). Борбору – Черкесск <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаары</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Административдик</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">аймактык </ins>жактан 9 районго, 4 шаарга, 7 шаарчага бөлүнөт. Түштүк федерация округуна кирет. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мамлекеттик </ins>бий&shy;ликтин органдар системасы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">республиканын </ins>1996-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>кабыл алынган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">конституциясы </ins>тарабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – президент.<br>Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Экологиялык </ins>абалы анча татаал эмес, ал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосферанын </ins>ж-а суунун булгануусуна байланыштуу. Жери дег&shy;радацияга учурап, анын негизинде <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык </ins>курч абал пайда болууда. Абаны автомобиль газда&shy;ры булгоодо (жылына 300 миң т). Аймагынын көпчүлүк бөлүгүн (<sup>2</sup>/<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3 </ins>) <i>Чоң Кавказ</i> кырка <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тоосунун </ins>тоо системалары ээлейт. Эң бийик жери <i>Эльбрус чокусу</i> (5642 <i>м</i>; Россиянын эң бийик точкасы). Климаты континенттик. Январдын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орточо температурасы </ins>түндүгүндө –3°Сден –4°Сге чейин (–33°Сге чейин суук болот), түштүгүндө –10°C, июлдуку 21– 21°Сге чейин (максимуму 38–40°С). <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Жылдык </ins>жаан-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чачыны </ins>500 – 700 <i>мм</i> <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ден </ins>(түздүктөрүндө) 2000–2500 <i>мм</i>ге чейин ) тооло&shy;рунда. Башкы дарыясы – Кубань (анын куйма&shy;лары: Теберда, Кичи ж-а Чоң Зеленчук, Уруп, Чоң Лаба). Анча чоң эмес 370тен ашык көлү бар. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Республиканын </ins>түндүгүнөн Чоң Ставрополь ка&shy;налы өтөт. Тоо этегиндеги талаалар жазы ж-а ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара&shy;гай ж-а кызыл карагай) м-н, жогорулаган са&shy;йын бийик тоолуу шалбаа м-н алмашат. Кен байлыктарынан көмүр, алтын, түстүү металл, отко чыдамдуу чопо, мрамор, жез ж. б. казы&shy;лып алынат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Минералдуу </ins>суулар (нарзан тибиндеги), жылуу булактар чыгат. Россиянын Кызыл ки&shy;тебине омурткалуулардын 27 түрү (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">анын ичинде </ins>кавказ кундузу, кавказ токой мышыгы ж. б.) кирги&shy;зилген. Теберда (Архыз участкасында кавказ &shy;беловежа зубру коргоого алынган; 50дөн ашык), Кавказ (бир бөлүгү) коруктары уюшулган. Кор&shy;гоого алынган аймак <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">республиканын </ins>жеринин 41%ин ээлейт. Кавказ коругу (биосфералык) Чоң Кав-</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>14,3 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 429,0 миң (2008). Борбору –</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Черкесск <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш. Адм</del>.-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">айм. </del>жактан 9 районго, 4 шаарга, 7 шаарчага бөлүнөт.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Түштүк федерация округуна кирет. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мамл. </del>бий&shy;ликтин органдар системасы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">респ-нын </del>1996-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>кабыл алынган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">конституцияс ы </del>тарабынан</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>аныкталат. Мамлекет башчысы – президент.<br></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Экол. </del>абалы анча татаал эмес, ал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атм-нын </del>ж-а суунун булгануусуна байланыштуу. Жери дег&shy;радацияга учурап, анын негизинде <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол. </del>курч абал пайда болууда. Абаны автомобиль газда&shy;ры булгоодо (жылына 300 миң т). Аймагынын</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>көпчүлүк бөлүгүн (<sup>2</sup>/ ) <i>Чоң Кавказ</i> кырка <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тоосу-</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нун </del>тоо системалары</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ээлейт. Эң бийик жери</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><i>Эльбрус чокусу</i> (5642 <i>м</i>; Россиянын эң бийик точкасы). Климаты континенттик. Январдын</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орт. темп-расы </del>түндүгүндө –3°Сден –4°Сге чейин</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>(–33°Сге чейин суук болот), түштүгүндө –10°C,</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>июлдуку 21– 21°Сге чейин (максимуму 38–40°С).</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Жыл дык </del>жаан-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чач ыны </del>500 – 700 <i>мм</i> <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">д ен</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>(түздүктөрүндө) 2000–2500 <i>мм</i>ге чейин ) тооло&shy;рунда. Башкы дарыясы – Кубань (анын куйма&shy;лары: Теберда, Кичи ж-а Чоң Зеленчук, Уруп,</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Чоң Лаба). Анча чоң эмес 370тен ашык көлү бар. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Респ-нын </del>түндүгүнөн Чоң Ставрополь ка&shy;налы өтөт. Тоо этегиндеги талаалар жазы ж-а ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара&shy;гай ж-а кызыл карагай) м-н, жогорулаган са&shy;йын бийик тоолуу шалбаа м-н алмашат. Кен байлыктарынан көмүр, алтын, түстүү металл, отко чыдамдуу чопо, мрамор, жез ж. б. казы&shy;лып алынат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мин. </del>суулар (нарзан тибиндеги), жылуу булактар чыгат. Россиянын Кызыл ки&shy;тебине омурткалуулардын 27 түрү (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а. и. </del>кавказ кундузу, кавказ токой мышыгы ж. б.) кирги&shy;зилген. Теберда (Архыз участкасында кавказ&shy;беловежа зубру коргоого алынган; 50дөн ашык), Кавказ (бир бөлүгү) коруктары уюшулган. Кор&shy;гоого алынган аймак <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Респ-нын </del>жеринин 41%ин ээлейт. Кавказ коругу (биосфералык) Чоң Кав-</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l21">21 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">5 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:КАРАЧАЙ-ЧЕРКЕСИЯ49.png | thumb | Теберде дарыясынын өрөөнү.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:КАРАЧАЙ-ЧЕРКЕСИЯ49.png | thumb | Теберде дарыясынын өрөөнү.]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>каз объектилеринин курамында, ал <i>Бүткүл дүйнөлүк мурастын</i> тизмесине киргизилген. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К.-</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>каз объектилеринин курамында, ал <i>Бүткүл дүйнөлүк мурастын</i> тизмесине киргизилген. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Карачай</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Черкесиянын </ins>чегинде өзгөчө коргоого алынган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык</ins>- курорт – Кавказ минералдуу суулары жай&shy;гашкан.<br>Калкынын негизин орустар (42,4%) түзөт; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ошондой </ins>эле карачай (32,2), черкес (9,7), абазин (6,6%), ногой (3,2) ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Ис&shy;лам (мусулман), христиан (православныйлар ж-а протестанттар) динин тутат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орточо </ins>жышты&shy;гы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 30,2 киши. Шаар калкы 44,1%. Маанилүү шаарлары: Усть-Жегута, Карачаевск. 19-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </ins>1-жарымынан Россиянын курамын&shy;да. 1922-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Карачай-Черкес АОсу болуп түзүлүп, 1926-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Карачай АОсуна ж-а Черкес улуттук ок&shy;ругуна (1928-жылдан Черкес АОсу) бөлүнгөн. 1943-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Карачай автономиясы жоюлуп, калкы күч м-н чыгарылган. 1957-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>кайрадан бириги&shy;шип, Карачай-Черкес АОсу калыбына келтирил&shy;ген. 1992-жылдан Карачай-Черкес Республикасы. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Карачай</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Черкесия Түндүк</ins>-Кавказ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экономикалык </ins>районунун курамына кирет. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Республиканын </ins>экономикасы туризмге байла&shy;ныштуу (кийинки кездери региондо абал турук&shy;туу эмес). Аймагы тоолуу (80%) болгондуктан, туризм, альпинизм ж-а курорт тармактарынын өнүгүшүнө толук шарт бар. Региондун дүң про&shy;дукциясынын көлөмү 7372,3 млн рубль. Анда&shy;гы өнөр <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жайдын </ins>үлүшү 18,3%, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">айыл чарбаныкы </ins>24,8%. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Химия</ins>, нефть-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">химия </ins>(ири ишканалары: З. С. Цахи&shy;лов <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атындагы </ins>Черкес химия өндүрүш бирикмеси, «Ре&shy;зинатехника»), тамак-аш («Меркурий», «Са&shy;турн», «Камос», Эркен-Шахар кант <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">заводу</ins>), куру&shy;луш материалдар («Кавказцемент»), электр энер&shy;гетика өнөр жай ишканалары иштейт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Айыл чарбага </ins>жарактуу жери 581,5 миң <i>га</i> (жер фондусу&shy;нун 40%), <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">анын ичинде </ins>26,7%ин айдоо аянты ээлейт. Дан эгиндери (138,3 миң <i>га</i>), тоют ж-а жашылча&shy;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">-</ins>бакча өсүмдүктөрү (21,3%), картөшкө айдалат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Темир жолунун узундугу </ins>51 <i>км</i>, автомобилдики 3043 <i>км</i> (толугу м-н асфальтталган). Жалпы билим берүүчү 192, башталгыч ж-а орто билим берүүчү 15 окуу жайы, 16 ЖОЖ (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">анын ичинде </ins>11 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мамлекеттик</ins>, филиал&shy;дары м-н) бар. 4 театр, филармония, 8 музей (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">анын ичинде </ins>тарыхый-маданий ж-а табигый музей-ко&shy;рук, улуттук «Алан Эрмитажы», баалуу таш&shy;тар ж. б.), 3 китепкана (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">анын ичинде </ins>атайын азиздер үчүн) иштейт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Республиканын </ins>аймагы аркылуу Аскер-Сухуми жолу өтөт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Республикадада </ins>10–11-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдардын архитектура</ins>&shy;лык эстеликтери (крест-кумпалуу храмдары), коргонуу жайларынын (Адиюх шаар калды&shy;гындагы мунара; 1760), коргон-бейиттердин (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">14–17</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдар</ins>) ж-а мечиттердин (Хасауте, 19-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </ins>башы) калдыктары сакталган. 1987-жылдан ав&shy;тордук ыр фестивалы өткөрүлүп турат.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ч</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </del>чегинде өзгөчө коргоого алынган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол.</del>- курорт – Кавказ минералдуу суулары жай&shy;гашкан.<br></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Калкынын негизин орустар (42,4%) түзөт; <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">о. </del>эле карачай (32,2), черкес (9,7), абазин (6,6%), ногой (3,2) ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Ис&shy;лам (мусулман), христиан (православныйлар ж-а протестанттар) динин тутат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орт. </del>жышты&shy;гы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 30,2 киши. Шаар калкы 44,1%. Маанилүү шаарлары: Усть-Жегута, Карачаевск. 19-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дын </del>1-жарымынан Россиянын курамын&shy;да. 1922-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Карачай-Черкес АОсу болуп түзүлүп, 1926-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Карачай АОсуна ж-а Черкес улуттук ок&shy;ругуна (1928-жылдан Черкес АОсу) бөлүнгөн. 1943-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Карачай автономиясы жоюлуп, калкы күч м-н чыгарылган. 1957-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>кайрадан бириги&shy;шип, Карачай-Черкес АОсу калыбына келтирил&shy;ген. 1992-жылдан Карачай-Черкес Республикасы. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ч. Түн.</del>-Кавказ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экон. </del>районунун курамына кирет. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Респ-нын </del>экономикасы туризмге байла&shy;ныштуу (кийинки кездери региондо абал турук&shy;туу эмес). Аймагы тоолуу (80%) болгондуктан, туризм, альпинизм ж-а курорт тармактарынын</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өнүгүшүнө толук шарт бар. Региондун дүң про&shy;дукциясынын көлөмү 7372,3 млн рубль. Анда&shy;гы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><contr></del>өнөр <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жай<contr>дын </del>үлүшү 18,3%, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а. ч-ныкы </del>24,8%. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Хим.</del>, нефть-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хим. </del>(ири ишканалары: З. С. Цахи&shy;лов <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атн. </del>Черкес химия өндүрүш бирикмеси, «Ре&shy;зинатехника»), тамак-аш («Меркурий», «Са&shy;турн», «Камос», Эркен-Шахар кант <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">з-ду</del>), куру&shy;луш материалдар («Кавказцемент»), электр энер&shy;гетика өнөр жай ишканалары иштейт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А. ч-га </del>жарактуу жери 581,5 миң <i>га</i> (жер фондусу&shy;нун 40%), <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а. и. </del>26,7%ин айдоо аянты ээлейт. Дан эгиндери (138,3 миң <i>га</i>), тоют ж-а жашылча&shy;бакча өсүмдүктөрү (21,3%), картөшкө айдалат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Т. ж-нун уз. </del>51 <i>км</i>, автомобилдики 3043 <i>км</i> (толугу м-н асфальтталган). Жалпы билим берүүчү 192, башталгыч ж-а орто билим берүүчү 15 окуу жайы, 16 ЖОЖ (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а. и. </del>11 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мамл.</del>, филиал&shy;дары м-н) бар. 4 театр, филармония, 8 музей (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а. и. </del>тарыхый-маданий ж-а табигый музей-ко&shy;рук, улуттук «Алан Эрмитажы», баалуу таш&shy;тар ж. б.), 3 китепкана (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а. и. </del>атайын азиздер</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>үчүн) иштейт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Респ-нын </del>аймагы аркылуу Аскер- Сухуми жолу өтөт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Респ-да </del>10–11-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дын арх-ра</del>&shy;лык эстеликтери (крест-кумпалуу храмдары), коргонуу жайларынын (Адиюх шаар калды&shy;гындагы мунара; 1760), коргон-бейиттердин (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">14–</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">17</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к.</del>) ж-а мечиттердин (Хасауте, 19-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дын </del>башы) калдыктары сакталган. 1987-жылдан ав&shy;тордук ыр фестивалы өткөрүлүп турат.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Карачаево-Черкессия // Большая Российская</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Карачаево-Черкессия // Большая Российская Энциклопедия, спец. том. Россия, М., 2004; Карачае&shy;во-Черкессия // Большая Российская Энциклопедия, Т. 13. М., 2009. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Энциклопедия, спец. том. Россия, М., 2004; Карачае&shy;во-Черкессия // Большая Российская Энциклопедия, Т. 13. М., 2009. </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p align='right'><i type='author'>Р. Карачалова.</i></p></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p align='right'><i type='author'>Р. Карачалова.</i></p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:4-том, 101-153 бб]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:4-том, 101-153 бб]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
</table>Temirkanhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99-%D0%A7%D0%95%D0%A0%D0%9A%D0%95%D0%A1%D0%98%D0%AF&diff=33032&oldid=prevKadyrm: 1 версия2025-09-30T13:12:34Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">13:12, 30 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99-%D0%A7%D0%95%D0%A0%D0%9A%D0%95%D0%A1%D0%98%D0%AF&diff=33031&oldid=prevvol4>KadyrM, 07:04, 30 Сентябрь (Аяк оона) 2025 карата2025-09-30T07:04:43Z<p></p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><b type='title'>КАРАЧАЙ-ЧЕРКЕ&#769;СИЯ</b> , Карачай-Черкес Респуб&shy;ликасы Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түш&shy;түгүндө, Чоң Кавказдын түн. этегинде жайгаш&shy;кан. Түштүгүнөн Грузия м-н чектешет. Аянты<br />
14,3 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 429,0 миң (2008). Борбору –<br />
Черкесск ш. Адм.-айм. жактан 9 районго, 4 шаарга, 7 шаарчага бөлүнөт.<br><br />
Түштүк федерация округуна кирет. Мамл. бий&shy;ликтин органдар системасы респ-нын 1996-ж. кабыл алынган конституцияс ы тарабынан<br />
аныкталат. Мамлекет башчысы – президент.<br><br />
Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Экол. абалы анча татаал эмес, ал атм-нын ж-а суунун булгануусуна байланыштуу. Жери дег&shy;радацияга учурап, анын негизинде экол. курч абал пайда болууда. Абаны автомобиль газда&shy;ры булгоодо (жылына 300 миң т). Аймагынын<br />
көпчүлүк бөлүгүн (<sup>2</sup>/ ) <i>Чоң Кавказ</i> кырка тоосу-<br />
3<br />
нун тоо системалары<br />
ээлейт. Эң бийик жери<br />
<i>Эльбрус чокусу</i> (5642 <i>м</i>; Россиянын эң бийик точкасы). Климаты континенттик. Январдын<br />
орт. темп-расы түндүгүндө –3°Сден –4°Сге чейин<br />
(–33°Сге чейин суук болот), түштүгүндө –10°C,<br />
июлдуку 21– 21°Сге чейин (максимуму 38–40°С).<br />
Жыл дык жаан-чач ыны 500 – 700 <i>мм</i> д ен<br />
(түздүктөрүндө) 2000–2500 <i>мм</i>ге чейин ) тооло&shy;рунда. Башкы дарыясы – Кубань (анын куйма&shy;лары: Теберда, Кичи ж-а Чоң Зеленчук, Уруп,<br />
Чоң Лаба). Анча чоң эмес 370тен ашык көлү бар. Респ-нын түндүгүнөн Чоң Ставрополь ка&shy;налы өтөт. Тоо этегиндеги талаалар жазы ж-а ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара&shy;гай ж-а кызыл карагай) м-н, жогорулаган са&shy;йын бийик тоолуу шалбаа м-н алмашат. Кен байлыктарынан көмүр, алтын, түстүү металл, отко чыдамдуу чопо, мрамор, жез ж. б. казы&shy;лып алынат. Мин. суулар (нарзан тибиндеги), жылуу булактар чыгат. Россиянын Кызыл ки&shy;тебине омурткалуулардын 27 түрү (а. и. кавказ кундузу, кавказ токой мышыгы ж. б.) кирги&shy;зилген. Теберда (Архыз участкасында кавказ&shy;беловежа зубру коргоого алынган; 50дөн ашык), Кавказ (бир бөлүгү) коруктары уюшулган. Кор&shy;гоого алынган аймак Респ-нын жеринин 41%ин ээлейт. Кавказ коругу (биосфералык) Чоң Кав-<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
[[File:КАРАЧАЙ-ЧЕРКЕСИЯ49.png | thumb | Теберде дарыясынын өрөөнү.]]<br />
каз объектилеринин курамында, ал <i>Бүткүл дүйнөлүк мурастын</i> тизмесине киргизилген. К.-<br />
Ч-нын чегинде өзгөчө коргоого алынган экол.- курорт – Кавказ минералдуу суулары жай&shy;гашкан.<br><br />
Калкынын негизин орустар (42,4%) түзөт; о. эле карачай (32,2), черкес (9,7), абазин (6,6%), ногой (3,2) ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Ис&shy;лам (мусулман), христиан (православныйлар ж-а протестанттар) динин тутат. Орт. жышты&shy;гы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 30,2 киши. Шаар калкы 44,1%. Маанилүү шаарлары: Усть-Жегута, Карачаевск. 19-к-дын 1-жарымынан Россиянын курамын&shy;да. 1922-ж. Карачай-Черкес АОсу болуп түзүлүп, 1926-ж. Карачай АОсуна ж-а Черкес улуттук ок&shy;ругуна (1928-жылдан Черкес АОсу) бөлүнгөн. 1943-ж. Карачай автономиясы жоюлуп, калкы күч м-н чыгарылган. 1957-ж. кайрадан бириги&shy;шип, Карачай-Черкес АОсу калыбына келтирил&shy;ген. 1992-жылдан Карачай-Черкес Республикасы. К.-Ч. Түн.-Кавказ экон. районунун курамына кирет. Респ-нын экономикасы туризмге байла&shy;ныштуу (кийинки кездери региондо абал турук&shy;туу эмес). Аймагы тоолуу (80%) болгондуктан, туризм, альпинизм ж-а курорт тармактарынын<br />
өнүгүшүнө толук шарт бар. Региондун дүң про&shy;дукциясынын көлөмү 7372,3 млн рубль. Анда&shy;гы <contr>өнөр жай<contr>дын үлүшү 18,3%, а. ч-ныкы 24,8%. Хим., нефть-хим. (ири ишканалары: З. С. Цахи&shy;лов атн. Черкес химия өндүрүш бирикмеси, «Ре&shy;зинатехника»), тамак-аш («Меркурий», «Са&shy;турн», «Камос», Эркен-Шахар кант з-ду), куру&shy;луш материалдар («Кавказцемент»), электр энер&shy;гетика өнөр жай ишканалары иштейт. А. ч-га жарактуу жери 581,5 миң <i>га</i> (жер фондусу&shy;нун 40%), а. и. 26,7%ин айдоо аянты ээлейт. Дан эгиндери (138,3 миң <i>га</i>), тоют ж-а жашылча&shy;бакча өсүмдүктөрү (21,3%), картөшкө айдалат. Т. ж-нун уз. 51 <i>км</i>, автомобилдики 3043 <i>км</i> (толугу м-н асфальтталган). Жалпы билим берүүчү 192, башталгыч ж-а орто билим берүүчү 15 окуу жайы, 16 ЖОЖ (а. и. 11 мамл., филиал&shy;дары м-н) бар. 4 театр, филармония, 8 музей (а. и. тарыхый-маданий ж-а табигый музей-ко&shy;рук, улуттук «Алан Эрмитажы», баалуу таш&shy;тар ж. б.), 3 китепкана (а. и. атайын азиздер<br />
үчүн) иштейт. Респ-нын аймагы аркылуу Аскер- Сухуми жолу өтөт. Респ-да 10–11-к-дын арх-ра&shy;лык эстеликтери (крест-кумпалуу храмдары), коргонуу жайларынын (Адиюх шаар калды&shy;гындагы мунара; 1760), коргон-бейиттердин (14–<br />
17-к.) ж-а мечиттердин (Хасауте, 19-к-дын башы) калдыктары сакталган. 1987-жылдан ав&shy;тордук ыр фестивалы өткөрүлүп турат.<br />
<br />
<br />
Ад.: Карачаево-Черкессия // Большая Российская<br />
Энциклопедия, спец. том. Россия, М., 2004; Карачае&shy;во-Черкессия // Большая Российская Энциклопедия, Т. 13. М., 2009. <br />
<p align='right'><i type='author'>Р. Карачалова.</i></p><br />
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]<br />
</div>vol4>KadyrM