КАРА ДЕҢИЗ - Түзөтүүлөр тарыхы

Temirkan, 05:04, 12 Ноябрь (Жетинин айы) 2025 карата

2025-11-12T05:04:29Z

← Мурунку нускасы		05:04, 12 Ноябрь (Жетинин айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КАРА ДЕҢИЗ</b> – Атлантика океанынын жер ортолук деңизи; Россия, Украина, Румыния, Болгария, Түркия ж-а Грузиянын жээктерин чулгайт. Батыштан чыгышка 1150 <i>км</i>ге, түндүктөн түштүккө 580 <i>км</i>ге созулат; эң кууш жери 265 <i>км</i>. Керчь кысыгы аркылуу Азов, Босфор кысыгы аркылуу Мрамор деңиздери, андан ары Дарданелл кысыктары аркылуу Эгей, Жер ортолук деңиздери м-н туташат. Аянты 422 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Суусунун көлөмү 547 миң <i>км</i><sup>3</sup>. ~~Орт.~~ тереңдиги 1300 <i>м</i>, эң терең жери 2210 <i>м</i>. Батыш ж-а ~~түн.~~- батыш жээктери жапыз, чыгышы ж-а ~~түш.~~ жээги Чоң ж-а Кичи Кавказ, Понт тоолоруна такалат. Ири булуңдары: Каркинит, Каламит, Днепр, Буг ж-а Днестр лимандары (~~түн.~~-батыш жээктеринде), Синоп, Самсун (~~түш.~~). Эң ири ж-а жалгыз жарым аралы – Крымдын ~~түш.~~ жээги тоолуу. Аралдары аз; эң ирилери: Березань, Змеиный.<br>		<b type='title'>КАРА ДЕҢИЗ</b> – Атлантика океанынын жер ортолук деңизи; Россия, Украина, Румыния, Болгария, Түркия ж-а Грузиянын жээктерин чулгайт. Батыштан чыгышка 1150 <i>км</i>ге, түндүктөн түштүккө 580 <i>км</i>ге созулат; эң кууш жери 265 <i>км</i>. Керчь кысыгы аркылуу Азов, Босфор кысыгы аркылуу Мрамор деңиздери, андан ары Дарданелл кысыктары аркылуу Эгей, Жер ортолук деңиздери м-н туташат. Аянты 422 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Суусунун көлөмү 547 миң <i>км</i><sup>3</sup>. Орточо тереңдиги 1300 <i>м</i>, эң терең жери 2210 <i>м</i>. Батыш ж-а түндүк - батыш жээктери жапыз, чыгышы ж-а түштүк жээги Чоң ж-а Кичи Кавказ, Понт тоолоруна такалат. Ири булуңдары: Каркинит, Каламит, Днепр, Буг ж-а Днестр лимандары (түндүк-батыш жээктеринде), Синоп, Самсун (түштүк). Эң ири ж-а жалгыз жарым аралы – Крымдын түштүк жээги тоолуу. Аралдары аз; эң ирилери: Березань, Змеиный.<br>Кара деңиз болжол м-н палеогендин аягынан неоген, антропоген мезгилдеринде калыптана баштаган. Пайда болуу процессинин 1-стадиясында Каспий м-н бирге болгон. Палеогенден мурдараак Кавказ тоолору көтөрүлүп, Кара деңизди Каспийден бөлгөн. Кара деңиз геологиялык өнүгүү тарыхында Жер ортолук деңизден бир нече жолу бөлүнгөн. Таманынын рельефинде шельф, материктик кап-
	~~К. д.~~ болжол м-н палеогендин аягынан неоген, антропоген мезгилдеринде калыптана баштаган. Пайда болуу процессинин 1-стадиясында Каспий м-н бирге болгон. Палеогенден мурдараак Кавказ тоолору көтөрүлүп, ~~К. д.~~ Каспийден бөлгөн. ~~К. д. геол.~~ өнүгүү тарыхында Жер ортолук деңизден бир нече жолу бөлүнгөн. Таманынын рельефинде шельф, материктик кап-



	[[File:КАРА ДЕҢИЗ8.png \| thumb \| Кавказдын Кара деңиз жээги.]]		[[File:КАРА ДЕҢИЗ8.png \| thumb \| Кавказдын Кара деңиз жээги.]]
	тал, терең чуңкурдук өзгөчөлөнүп турат. Шельфтин эң жазы жери (200 <i>км</i>ден ашат) деңиздин		тал, терең чуңкурдук өзгөчөлөнүп турат. Шельфтин эң жазы жери (200 <i>км</i>ден ашат) деңиздин түндүк-батыш бөлүгүндө, тереңдиги 110–160 <i>м</i>ге жетет; калган бөлүктөрүндө адатта тереңдиги 110 <i>м</i>ге чейин, жазылыгы 10–15 <i>км</i>ден 2,5 <i>км</i>ге чейин (Түркиянын жээктеринде). Материктик каптал суу астындагы чуңкурдуктар ж-а каньондор м-н өтө тилмеленген. Синоп м-н Самсундун аралыгында (150 <i>км</i>ден ашык аралыкта) суу астындагы кырка тоолордун системасы созулуп жатат. Чуңкурдуктун таманы аккумуляциялык жайпак түздүк, ал борборун карай 2000 <i>м</i> ж-а андан ашык тереңдейт (деңиздин эң терең жери 2211 <i>м</i>). Деңиз чанагынын басымдуу бөлүгү Альп геосинклиналдык бүктөлүү аймагында жайгашкан. Чуңкурдуктун таманы эки катмардан турат: чөкмө тектүү ж-а базальттуу; чөкмө тектүү катмардын калыңдыгы 10–16 <i>км</i>. Чуңкурдуктун борбордук бөлүгүндөгү жер кыртышынын калыңдыгы 22–25 <i>км</i>, чет-жакасында «базальттын» үстүндөгү гранит катмарыныкы 30–35 <i>км</i>. Кара деңиздин түндүк-батыш шельфтүү бөлүгү Чыгыш Европа платформасынын түштүк четин ж-а эпипалеозойдук Скиф платформасын камтыйт. Негизги кен байлыктары: нефть ж-а газ (чуңкурдуктун түндүк-батышында), титан-магнетиттүү кум чачындысы (Тамань, Кавказдын жээктери). Деңизге Дунай, Днестр, Түштүк Буг, Днепр, Риони, Кызыл-Ырмак дарыялары куят. Деңиз кургактык м-н курчалып тургандыктан, климаты континенттик. Түндүк бөлүгү мелүүн алкакта жатат; кышы жумшак, жайы жылуу. Түштүк бөлүгү жер ортолук деңиз тибиндеги субтропиктик климат алкагында жаткандыктан, кышы жылуу, жаан-чачын арбын жаайт, жайы ысык, кургакчыл. Кышында Кара деңиздин климатына Азия антициклонунун бир тармагынын таасиринен түндүк-чыгыш ж-а чыгыштан соккон муздак шамал, айрыкча Кавказ жээктеринин түндүк бөлүгүндө катуу болот. Жогорку басымдын басаңдашы Кара деңиздеги циклондун күчөшүнө ж-а түштүктөн жылуу агымдын киришине алып келет. Январдагы орточо температурасы түндүк-батышында –2,6––3°С, Крымдын түштүк жээгинде 3,7°С, түштүк-чыгышында ж-а түштүгүндө 6–9°С, батышында –1°Сден
	~~түн.~~-батыш бөлүгүндө, тереңдиги 110–160 <i>м</i>ге		4°Сге чейин. Эң төмөнкү температура Кара деңиздин түндүк бөлүгүндө –25°Сден –30°Сге чейин жетет. Жайында Азор антициклону басымдуулук кылып, күн ачык ж-а жылуу болуп, шамал анча болбойт. Июлда абанын орточо температурасы 22–25°С, эң жогорку температура 35–37°Сге жетет. Жылдык жаан-чачыны батыш ж-а түндүк-батышында 300–500 <i>мм</i>, чыгыш ж-а түштүк-чыгышында 1500–2500 <i>мм</i>. Жайында өтө катуу куюн (смерч) да болот. Атмосферанын циклондук айлануусу ж-а материктен куйган дарыялар деңиз үстүндөгү суунун циклондук айлануусун пайда кылат. Суу бетинин температурасы кышында 6–8°С, Керчь кысыгынан түндүк-батышты ж-а түштүктү карай 0,5°Сге чейин төмөндөп, жайында суусунун температурасы 25°Сден жогору болот. Туздуулугу 18‰ чамасында, дарыя чаттарында 3–9‰. Кышында Кара деңиздин түндүк-батыш ж-а түндүк-чыгыш бөлүктөрүндөгү булуңдарда муз тоңот. Деңиздин терең катмарында (150 <i>м</i>ден төмөн) суунун курамында күкүрттүү суутек арбын, ал деңиз түбүндө 11–14 <i>мг/л</i>ге жетет. Ошого байланыштуу Кара деңиздин терең бөлүктөрүндө тирүү организм (бактериялардан башкасы) кездешпейт. Тюлень ж-а дельфин бар. Балык (хамса, ставрида, скумбрия, пеламида, шпрот, осётр ж. б.) кармалат. Ири порттору: Одесса, Севастополь (Украина), Ильичёвск, Новороссийск, Туапсе (Россия), Поти, Батуми (Грузия), Констанца (Румыния), Бургас, Варна (Болгария), Трабзон, Самсун, Зонгулдак (Түркия). Жээктеринде курорттор көп: Крымдын Түштүк жээги (Украина), Кавказдын Кара деңиз жээги (Абхазия, Грузия), Алтын Кум, Күнөстүү Жээк (Болгария) ж. б.
	жетет; калган бөлүктөрүндө адатта тереңдиги 110 <i>м</i>ге чейин, жазылыгы 10–15 <i>км</i>ден 2,5 <i>км</i>ге
	чейин (Түркиянын жээктеринде). Материктик каптал суу астындагы чуңкурдуктар ж-а каньондор м-н өтө тилмеленген. Синоп м-н Самсундун аралыгында (150 <i>км</i>ден ашык аралыкта) суу астындагы кырка тоолордун системасы созулуп жатат. Чуңкурдуктун таманы аккумуляциялык жайпак түздүк, ал борборун карай 2000 <i>м</i> ж-а андан ашык тереңдейт (деңиздин эң терең жери 2211 <i>м</i>). Деңиз чанагынын басымдуу бөлүгү Альп геосинклиналдык бүктөлүү аймагында жайгашкан. Чуңкурдуктун таманы эки катмардан турат: чөкмө тектүү ж-а базальттуу; чөкмө тектүү
	катмардын калыңдыгы 10–16 <i>км</i>. Чуңкурдуктун ~~борб.~~ бөлүгүндөгү жер кыртышынын калыңдыгы 22–25 <i>км</i>, чет-жакасында «базальттын» үстүндөгү гранит катмарыныкы 30–35 <i>км</i>.
	~~К. д-дин түн.~~-батыш шельфтүү бөлүгү Чыгыш Европа платформасынын ~~түш.~~ четин ж-а эпипалеозойдук Скиф платформасын камтыйт. Негизги кен байлыктары: нефть ж-а газ (чуңкурдуктун ~~түн.~~-батышында), титан-магнетиттүү кум
	чачындысы (Тамань, Кавказдын жээктери). Деңизге Дунай, Днестр, ~~Түш.~~ Буг, Днепр, Риони, Кызыл-Ырмак д. куят. Деңиз кургактык м-н курчалып тургандыктан, климаты континенттик. ~~Түн.~~ бөлүгү мелүүн алкакта жатат; кышы жумшак, жайы жылуу. ~~Түш.~~ бөлүгү жер ортолук деңиз тибиндеги субтропиктик климат алкагында жаткандыктан, кышы жылуу, жаанчачын арбын жаайт, жайы ысык, кургакчыл. Кышында ~~К. д-дин~~ климатына Азия антициклонунун бир тармагынын таасиринен ~~түн.~~-чыгыш ж-а чыгыштан соккон муздак шамал, айрыкча Кавказ жээктеринин ~~түн.~~ бөлүгүндө катуу болот. Жогорку басымдын басаңдашы ~~К. д-деги~~ циклондун күчөшүнө ж-а түштүктөн жылуу агымдын киришине алып келет. Январдагы ~~орт. темп-расы түн.~~-батышында –2,6––3°С,
	Крымдын ~~түш.~~ жээгинде 3,7°С, ~~түш.~~-чыгышында ж-а түштүгүндө 6–9°С, батышында –1°Сден
	4°Сге чейин. Эң төмөнкү ~~темп-ра К. д-дин түн.~~ бөлүгүндө –25°Сден –30°Сге чейин жетет. Жайында Азор антициклону басымдуулук кылып, күн ачык ж-а жылуу болуп, шамал анча болбойт. Июлда абанын ~~орт. темп-расы~~ 22–25°С,
	эң жогорку ~~темп-ра~~ 35–37°Сге жетет. Жылдык
	жаан-чачыны батыш ж-а ~~түн.~~-батышында ~~300–~~
	~~500~~ <i>мм</i>, чыгыш ж-а ~~түш.~~-чыгышында ~~1500–~~
	~~2500~~ <i>мм</i>. Жайында өтө катуу куюн (смерч) да болот. ~~Атм-нын~~ циклондук айлануусу ж-а материктен куйган дарыялар деңиз үстүндөгү суунун циклондук айлануусун пайда кылат. Суу
	бетинин ~~темп-расы~~ кышында 6–8°С, Керчь кысыгынан ~~түн.~~-батышты ж-а түштүктү карай 0,5°Сге чейин төмөндөп, жайында суусунун ~~темп~~расы 25°Сден жогору болот. Туздуулугу 18‰ чамасында, дарыя чаттарында 3–9‰. Кышында
	~~К. д-дин түн.~~-батыш ж-а ~~түн.~~-чыгыш бөлүктөрүндөгү булуңдарда муз тоңот. Деңиздин терең катмарында (150 <i>м</i>ден төмөн) суунун курамында күкүрттүү суутек арбын, ал деңиз түбүндө ~~11–~~
	14 <i>мг/л</i>ге жетет. Ошого байланыштуу ~~К. д-дин~~ терең бөлүктөрүндө тирүү организм (бактериялардан башкасы) кездешпейт. Тюлень ж-а дельфин бар. Балык (хамса, ставрида, скумбрия, пеламида, шпрот, осётр ж. б.) кармалат. Ири порттору: Одесса, Севастополь (Украина), Ильичёвск, Новороссийск, Туапсе (Россия), Поти, Батуми (Грузия), Констанца (Румыния), Бургас, Варна (Болгария), Трабзон, Самсун, Зонгулдак (Түркия). Жээктеринде курорттор көп: Крымдын ~~Түш.~~ жээги (Украина), Кавказдын Кара деңиз жээги (Абхазия, Грузия), Алтын Кум, Күнөстүү Жээк (Болгария) ж. б.


	Ад.: <i>Еремеева Е.</i> Черноморье. Симферополь, 1965; <i>Филиппов Д. М.</i> Циркуляция и структура вод Черного моря. М., 1968; <i>Кузьминская Г. Г.</i> Черное море. 6-е изд. Краснодар, 1977; Физическая география материков и океанов /Под ред. Рябчикова. М., 1988.		Ад.: <i>Еремеева Е.</i> Черноморье. Симферополь, 1965; <i>Филиппов Д. М.</i> Циркуляция и структура вод Черного моря. М., 1968; <i>Кузьминская Г. Г.</i> Черное море. 6-е изд. Краснодар, 1977; Физическая география материков и океанов /Под ред. Рябчикова. М., 1988.
27 сап:		11 сап:
	<p align='right'><i type='author'>Ж. Чуңгулов.</i></p>		<p align='right'><i type='author'>Ж. Чуңгулов.</i></p>
	[[Категория:4-том, 101-153 бб]]		[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-09-30T13:12:25Z

1 версия

← Мурунку нускасы	13:12, 30 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol4>KadyrM, 07:04, 30 Сентябрь (Аяк оона) 2025 карата

2025-09-30T07:04:43Z

Жаңы барак

КАРА ДЕҢИЗ – Атлантика океанынын жер ортолук деңизи; Россия, Украина, Румыния, Болгария, Түркия ж-а Грузиянын жээктерин чулгайт. Батыштан чыгышка 1150 кмге, түндүктөн түштүккө 580 кмге созулат; эң кууш жери 265 км. Керчь кысыгы аркылуу Азов, Босфор кысыгы аркылуу Мрамор деңиздери, андан ары Дарданелл кысыктары аркылуу Эгей, Жер ортолук деңиздери м-н туташат. Аянты 422 миң км2. Суусунун көлөмү 547 миң км3. Орт. тереңдиги 1300 м, эң терең жери 2210 м. Батыш ж-а түн.- батыш жээктери жапыз, чыгышы ж-а түш. жээги Чоң ж-а Кичи Кавказ, Понт тоолоруна такалат. Ири булуңдары: Каркинит, Каламит, Днепр, Буг ж-а Днестр лимандары (түн.-батыш жээктеринде), Синоп, Самсун (түш.). Эң ири ж-а жалгыз жарым аралы – Крымдын түш. жээги тоолуу. Аралдары аз; эң ирилери: Березань, Змеиный. 
К. д. болжол м-н палеогендин аягынан неоген, антропоген мезгилдеринде калыптана баштаган. Пайда болуу процессинин 1-стадиясында Каспий м-н бирге болгон. Палеогенден мурдараак Кавказ тоолору көтөрүлүп, К. д. Каспийден бөлгөн. К. д. геол. өнүгүү тарыхында Жер ортолук деңизден бир нече жолу бөлүнгөн. Таманынын рельефинде шельф, материктик кап-

[[File:КАРА ДЕҢИЗ8.png | thumb | Кавказдын Кара деңиз жээги.]]
тал, терең чуңкурдук өзгөчөлөнүп турат. Шельфтин эң жазы жери (200 кмден ашат) деңиздин
түн.-батыш бөлүгүндө, тереңдиги 110–160 мге
жетет; калган бөлүктөрүндө адатта тереңдиги 110 мге чейин, жазылыгы 10–15 кмден 2,5 кмге
чейин (Түркиянын жээктеринде). Материктик каптал суу астындагы чуңкурдуктар ж-а каньондор м-н өтө тилмеленген. Синоп м-н Самсундун аралыгында (150 кмден ашык аралыкта) суу астындагы кырка тоолордун системасы созулуп жатат. Чуңкурдуктун таманы аккумуляциялык жайпак түздүк, ал борборун карай 2000 м ж-а андан ашык тереңдейт (деңиздин эң терең жери 2211 м). Деңиз чанагынын басымдуу бөлүгү Альп геосинклиналдык бүктөлүү аймагында жайгашкан. Чуңкурдуктун таманы эки катмардан турат: чөкмө тектүү ж-а базальттуу; чөкмө тектүү
катмардын калыңдыгы 10–16 км. Чуңкурдуктун борб. бөлүгүндөгү жер кыртышынын калыңдыгы 22–25 км, чет-жакасында «базальттын» үстүндөгү гранит катмарыныкы 30–35 км.
К. д-дин түн.-батыш шельфтүү бөлүгү Чыгыш Европа платформасынын түш. четин ж-а эпипалеозойдук Скиф платформасын камтыйт. Негизги кен байлыктары: нефть ж-а газ (чуңкурдуктун түн.-батышында), титан-магнетиттүү кум
чачындысы (Тамань, Кавказдын жээктери). Деңизге Дунай, Днестр, Түш. Буг, Днепр, Риони, Кызыл-Ырмак д. куят. Деңиз кургактык м-н курчалып тургандыктан, климаты континенттик. Түн. бөлүгү мелүүн алкакта жатат; кышы жумшак, жайы жылуу. Түш. бөлүгү жер ортолук деңиз тибиндеги субтропиктик климат алкагында жаткандыктан, кышы жылуу, жаанчачын арбын жаайт, жайы ысык, кургакчыл. Кышында К. д-дин климатына Азия антициклонунун бир тармагынын таасиринен түн.-чыгыш ж-а чыгыштан соккон муздак шамал, айрыкча Кавказ жээктеринин түн. бөлүгүндө катуу болот. Жогорку басымдын басаңдашы К. д-деги циклондун күчөшүнө ж-а түштүктөн жылуу агымдын киришине алып келет. Январдагы орт. темп-расы түн.-батышында –2,6––3°С,
Крымдын түш. жээгинде 3,7°С, түш.-чыгышында ж-а түштүгүндө 6–9°С, батышында –1°Сден
4°Сге чейин. Эң төмөнкү темп-ра К. д-дин түн. бөлүгүндө –25°Сден –30°Сге чейин жетет. Жайында Азор антициклону басымдуулук кылып, күн ачык ж-а жылуу болуп, шамал анча болбойт. Июлда абанын орт. темп-расы 22–25°С,
эң жогорку темп-ра 35–37°Сге жетет. Жылдык
жаан-чачыны батыш ж-а түн.-батышында 300–
500 мм, чыгыш ж-а түш.-чыгышында 1500–
2500 мм. Жайында өтө катуу куюн (смерч) да болот. Атм-нын циклондук айлануусу ж-а материктен куйган дарыялар деңиз үстүндөгү суунун циклондук айлануусун пайда кылат. Суу
бетинин темп-расы кышында 6–8°С, Керчь кысыгынан түн.-батышты ж-а түштүктү карай 0,5°Сге чейин төмөндөп, жайында суусунун темпрасы 25°Сден жогору болот. Туздуулугу 18‰ чамасында, дарыя чаттарында 3–9‰. Кышында
К. д-дин түн.-батыш ж-а түн.-чыгыш бөлүктөрүндөгү булуңдарда муз тоңот. Деңиздин терең катмарында (150 мден төмөн) суунун курамында күкүрттүү суутек арбын, ал деңиз түбүндө 11–
14 мг/лге жетет. Ошого байланыштуу К. д-дин терең бөлүктөрүндө тирүү организм (бактериялардан башкасы) кездешпейт. Тюлень ж-а дельфин бар. Балык (хамса, ставрида, скумбрия, пеламида, шпрот, осётр ж. б.) кармалат. Ири порттору: Одесса, Севастополь (Украина), Ильичёвск, Новороссийск, Туапсе (Россия), Поти, Батуми (Грузия), Констанца (Румыния), Бургас, Варна (Болгария), Трабзон, Самсун, Зонгулдак (Түркия). Жээктеринде курорттор көп: Крымдын Түш. жээги (Украина), Кавказдын Кара деңиз жээги (Абхазия, Грузия), Алтын Кум, Күнөстүү Жээк (Болгария) ж. б.

Ад.: Еремеева Е. Черноморье. Симферополь, 1965; Филиппов Д. М. Циркуляция и структура вод Черного моря. М., 1968; Кузьминская Г. Г. Черное море. 6-е изд. Краснодар, 1977; Физическая география материков и океанов /Под ред. Рябчикова. М., 1988.

Ж. Чуңгулов.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]