КАРЕЛИЯ - Түзөтүүлөр тарыхы

Temirkan, 10:16, 1 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата

2025-12-01T10:16:25Z

← Мурунку нускасы		10:16, 1 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КАРЕ́ЛИЯ</b> , К а р е л Р е с п у б л и к а с ы Россиянын Европа жак бөлүгүнүн ~~түн.~~-батышында жайгашкан. ~~Түн.~~-чыгышын Ак деңиз, түштүгүн Ладога ж-а Онега көлдөрү чулгайт. Батышынан Финляндия м-н чектешет. Аянты 180,5 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 693,2 миң (2008). ~~Адм.~~-		<b type='title'>КАРЕ́ЛИЯ</b> , К а р е л Р е с п у б л и к а с ы Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түндүк-батышында жайгашкан. Түндүк-чыгышын Ак деңиз, түштүгүн Ладога ж-а Онега көлдөрү чулгайт. Батышынан Финляндия м-н чектешет. Аянты 180,5 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 693,2 миң (2008). Административдик-аймактык жактан 15 административдик районго, 13 шаарга, 11 шаарчага бөлүнөт. Борбору – Петрозаводск шаары. Түндүк-Батыш федерация округуна кирет. Мамлекеттик башкаруу бийлигинин органдар системасы 1978-жылы кабыл алынган конституция тарабынан аныкталат.<br>Карелиянын аймагынын басымдуу бөлүгү Фенноскандиянын чыгышында, Балтика калканынын чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Табияты көп жеринде калктын жашоосу үчүн орточо, түштүгүндө жагымдуу. Экологиялык абалы калк аз отурукташкан түндүк-чыгыш бөлүгүндө салыштырмалуу канааттандырарлык, өнөр жайлуу борборунда курч
	~~айм.~~ жактан 15 ~~адм.~~ районго, 13 шаарга, 11 шаарчага бөлүнөт. Борбору – Петрозаводск ш.
	~~Түн~~.-Батыш федерация округуна кирет. ~~Мамл.~~ башкаруу бийлигинин органдар системасы 1978-ж. кабыл алынган конституция тарабынан аныкталат.<br>
	~~К-нын~~ аймагынын басымдуу бөлүгү Фенноскандиянын чыгышында, Балтика калканынын
	чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Табияты көп жеринде калктын жашоосу үчүн орточо, түштүгүндө жагымдуу. ~~Экол.~~ абалы калк аз отурукташкан ~~түн.~~-чыгыш бөлүгүндө салыштырмалуу канааттандырарлык, ~~ө. ж-луу~~ борборунда курч

	[[File:КАРЕЛИЯ5.png \| thumb \| Валаам архипелагы.]]		[[File:КАРЕЛИЯ5.png \| thumb \| Валаам архипелагы.]]
	мүнөздө. Жери дөңсөө-мореналуу келип, байыркы муз каптоонун издери даана байкалат. Балтика ж-а Ак деңиздердин таасиринен абасы нымдуу келип, саздар көп кездешет. Батышын ж-а ~~түн.~~-батышын Маанселькя кырка тоосу (~~бийикт.~~ 578 <i>м</i>ге чейин) ээлейт. Дарыялары (27 миңден ашык; ирилери: Кемь, Выг ж. б.) Балтика ж-а Ак деңиздердин алаптарына кирет. ~~Респ-да~~ 60 миңден ашык көл (аймагынын 18%и) бар. Ирилери: Ладога, Онега. Климаты деңизден континенттикке өтмө. Кышы узак, бирок салыштырмалуу жумшак. Январдын ~~орт.~~		мүнөздө. Жери дөңсөө-мореналуу келип, байыркы муз каптоонун издери даана байкалат. Балтика ж-а Ак деңиздердин таасиринен абасы нымдуу келип, саздар көп кездешет. Батышын ж-а түндүк-батышын Маанселькя кырка тоосу (бийиктиги 578 <i>м</i>ге чейин) ээлейт. Дарыялары (27 миңден ашык; ирилери: Кемь, Выг ж. б.) Балтика ж-а Ак деңиздердин алаптарына кирет. Республикада 60 миңден ашык көл (аймагынын 18%и) бар. Ирилери: Ладога, Онега. Климаты деңизден континенттикке өтмө. Кышы узак, бирок салыштырмалуу жумшак. Январдын орточо температурасы –9–14°С, жайы кыска ж-а салкын, температурасы тез төмөндөп, нөшөрлөгөн жамгырлар жаайт. Июлдуку 14–16°С. Жылдык жаан-чачыны 450 <i>мм</i>ден 700 <i>мм</i>ге чейин. Ийне жалбырактуу ж-а аралаш токой аймагынын <sup>1</sup>/<sub>2</sub> бөлүгүндө, көптөгөн дарыя, көлдөрү ж-а суу сактагычтары республиканын аймагынын 23 %ин ээлейт. Кандалакша, Кивач ж-а Костомукша коруктары уюштурулган. Кен байлыктарынан темир, титан, ванадий, молибден, слюда, алмаз, курулуш материалдары казылып алынат. Ошондой эле шунгит кенинин запасы табылган.<br>Калкынын негизин орустар (71,3%) түзөт, ошондой эле карелдер (11%), беларустар, финндер ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орточо жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 4,4 киши. Динге ишенгендердин көпчүлүгү православныйлар, протестанттар да бар. Шаар калкы 75%. Ири шаарлары: Кондопога, Сегежа, Костомукша.<br>Карелиянын аймагы 9–12-кылымдардын башында Киев Русуна, 12-кылымдан Новгород республикасына карап, 1478-жылы Орус мамлекетине кошулган. 1721-жылы аймагынын бир бөлүгүн (Карел мойногу, Түндүк Ладога бою) шведдер басып алган. Кийинчерээк Россияга кайтарылган. 1920-жылы РСФСРдин курамында Карел эмгек коммунасы, 1923-жылы июлда Карел АССРи (1940-жылдын 31-мартынан 1956- жылдын 16-июлуна чейин СССРдин курамында Карел-Финн ССРи). 1991-жылдын ноябрынан Карел Республикасы.<br>Карелия Россияда өнүккөн токой өнөр жай комплекси (кагаздын 20%; кагаз каптардын 60%, 1-орунда; иштетилүүчү жыгачтын 6% ж-а целлюлозанын 7,3%, 5-орунда; тактай материалдардын 3,9%, 7-орунда; картондун 2,6%, 9-орунда), темир кенин казып алуу (10%) ж-а трактор өндүрүшү м-н (30%ке жакын, токой даярдоочу) айырмаланат. Аймактын дүң продукциясынын көлөмү 34041,4 млн рубль. Андагы өнөр жайдын үлүшү 41,4%, айыл чарбасыныкы 2,6%. Өнөр жайдын башкы тармактары: токой (өнөр жай түзүмүндөгү үлүшү 45,2%), кара металлургия (12,8%), тамак-аш (12,3%), электр энергетика (14,1%), машина куруу (5,4%), түстүү металлургия (5%; алюминий өндүрүшү). Айыл чарбага жарактуу жери 124,3 миң <i>га</i> (жер фондусунун 1%тен азы), анын 50%и айдоо. Тоют өсүмдүктөрү, картөшкө, жашылча айдалат. Сүт багытындагы мал чарбачылыгы өнүккөн. Үй куштары багылат. Териси баалуу айбанаттар асыралат. Балык кармалат. Автомобиль жолунун узундугу 7873,8 <i>км</i> (анын 6673,8 <i>км</i>и асфальтталган), суу жолунуку 3500 <i>км</i>. Онега, Ладога көлдөрүндө, Беломор-Балтика каналында ж-а Ак деңизде кеме жүрөт. Ири порттору: Петрозаводск, Медвежьегорск, Кондопога, Сегежа, Беломорск. Карелияда Марс суусу (алгачкы орус курорту; 1719-жылдан) ж-а Сортавала курорттору бар. Жалпы билим берүүчү 290, кесиптик башталгыч (20) ж-а орто (17) билим берүүчү окуу жайлары, 14 мамлекеттик ЖОЖ (филиалдары м-н), илимий борбор иштейт. Беш театр (анын ичинде музыкалык, куурчак), филармония, 20дай музей (анын ичинде мамлекеттик көркөм искусство, край таануу ж. б.), 4 китепкана бар. «Кижи» мамлекеттик тарыхый-архитектуралык ж-а этнографиялык музей-коругу <i>Бүткүл дүйнөлүк мурастын</i> тизмесине киргизилген.
	~~темп-расы –9– –14°С~~, жайы кыска ж-а салкын,
	~~темп-расы~~ тез төмөндөп, нөшөрлөгөн жамгырлар жаайт. Июлдуку 14–16°С. Жылдык жаанчачыны 450 <i>мм</i>ден 700 <i>мм</i>ге чейин. Ийне жалбырактуу ж-а аралаш токой аймагынын <sup>1</sup>/<sub>2</sub>
	бөлүгүндө, көптөгөн дарыя, көлдөрү ж-а суу сактагычтары ~~респ-нын~~ аймагынын 23 %ин ээлейт. Кандалакша, Кивач ж-а Костомукша коруктары уюштурулган. Кен байлыктарынан темир, титан, ванадий, молибден, слюда, алмаз, курулуш материалдары казылып алынат. О. эле шунгит кенинин запасы табылган.<br>
	Калкынын негизин орустар (71,3%) түзөт, о. эле карелдер (11%), беларустар, финндер ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. ~~Орт.~~ жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 4,4 киши. Динге ишенгендердин көпчүлүгү православныйлар, протестанттар да бар. Шаар калкы 75%. Ири шаарлары: Кондопога, Сегежа, Костомукша.<br>
	~~К-нын~~ аймагы 9–12-~~к-дын~~ башында Киев Русуна, 12-~~к-дан~~ Новгород ~~респ-на~~ карап, 1478-ж. Орус мамлекетине кошулган. 1721-ж. аймагынын бир бөлүгүн (Карел мойногу, ~~Түн.~~ Ладога бою) шведдер басып алган. Кийинчерээк Россияга кайтарылган. 1920-ж. РСФСРдин курамында Карел эмгек коммунасы, 1923-ж. июлда Карел АССРи (1940-жылдын 31-мартынан 1956- жылдын 16-июлуна чейин СССРдин курамында Карел-Финн ССРи). 1991-жылдын ноябрынан Карел Республикасы.<br>
	К. Россияда өнүккөн токой ~~ө. ж.~~ комплекси (кагаздын 20%; кагаз каптардын 60%, 1-~~орун~~-


	да; иштетилүүчү жыгачтын 6% ж-а целлюлозанын 7,3%, 5-орунда; тактай материалдардын 3,9%, 7-орунда; картондун 2,6%, 9-орунда), темир кенин казып алуу (10%) ж-а трактор		Ад.: Карелия//Большая Российская Энциклопедия, спец. том. Россия. М., 2004; Карелия//Большая Российская энциклопедия, Т. 12. М., 2009.
	~~өндүрүшү м-н (30%ке жакын, токой даярдоочу)~~
	айырмаланат. Аймактын дүң продукциясынын көлөмү 34041,4 млн рубль. Андагы ө. ж-дын үлүшү 41,4%, а. ч-ныкы 2,6%. Ө. ж-дын башкы тармактары: токой (ө. ж. түзүмүндөгү үлүшү 45,2%), кара металлургия (12,8%), тамак-аш
	~~(12,3%), электр энергетика (14,1%), машина куруу (5,4%), түстүү металлургия (5%; алюминий~~
	өндүрүшү). А. ч-га жарактуу жери 124,3 миң <i>га</i> (жер фондусунун 1%тен азы), анын 50%и айдоо. Тоют өсүмдүктөрү, картөшкө, жашылча айдалат. Сүт багытындагы мал чарбачылыгы
	~~өнүккөн. Үй куштары багылат. Териси баалуу~~
	айбанаттар асыралат. Балык кармалат. Автомобиль жолунун уз. 7873,8 <i>км</i> (анын 6673,8 <i>км</i>и асфальтталган), суу жолунуку 3500 <i>км</i>. Онега, Ладога көлдөрүндө, Беломор-Балтика каналында ж-а Ак деңизде кеме жүрөт. Ири порттору: Петрозаводск, Медвежьегорск, Кондопога, Сегежа, Беломорск. К-да Марс суусу (алгачкы орус курорту; 1719-жылдан) ж-а Сортавала курорттору бар. Жалпы билим берүүчү 290, кесиптик башталгыч (20) ж-а орто (17) билим берүүчү окуу жайлары, 14 мамл. ЖОЖ (филиалдары м-н), ил. борбор иштейт. Беш театр (а. и. муз., куурчак), филармония, 20дай музей (а. и. мамл. көркөм иск-во, край таануу ж. б.), 4 китепкана бар. «Кижи» мамл. тарыхый-арх-ралык ж-а этногр. музей-коругу <i>Бүткүл дүйнөлүк мурастын</i> тизмесине киргизилген.


	Ад.: Карелия//Большая Российская Энциклопедия,
	спец. том. Россия. М., 2004; Карелия//Большая Российская энциклопедия, Т. 12. М., 2009.

	<p align='right'><i type='author'>Т. М. Чодураев.</i></p>		<p align='right'><i type='author'>Т. М. Чодураев.</i></p>
	[[Категория:4-том, 154-203 бб]]		[[Категория:4-том, 154-203 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-10-06T16:00:12Z

1 версия

← Мурунку нускасы	16:00, 6 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol4>KadyrM, 09:54, 6 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 карата

2025-10-06T09:54:02Z

Жаңы барак

КАРЕ́ЛИЯ , К а р е л Р е с п у б л и к а с ы Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түн.-батышында жайгашкан. Түн.-чыгышын Ак деңиз, түштүгүн Ладога ж-а Онега көлдөрү чулгайт. Батышынан Финляндия м-н чектешет. Аянты 180,5 миң км2. Калкы 693,2 миң (2008). Адм.-
айм. жактан 15 адм. районго, 13 шаарга, 11 шаарчага бөлүнөт. Борбору – Петрозаводск ш.
Түн.-Батыш федерация округуна кирет. Мамл. башкаруу бийлигинин органдар системасы 1978-ж. кабыл алынган конституция тарабынан аныкталат. 
К-нын аймагынын басымдуу бөлүгү Фенноскандиянын чыгышында, Балтика калканынын
чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Табияты көп жеринде калктын жашоосу үчүн орточо, түштүгүндө жагымдуу. Экол. абалы калк аз отурукташкан түн.-чыгыш бөлүгүндө салыштырмалуу канааттандырарлык, ө. ж-луу борборунда курч

[[File:КАРЕЛИЯ5.png | thumb | Валаам архипелагы.]]
мүнөздө. Жери дөңсөө-мореналуу келип, байыркы муз каптоонун издери даана байкалат. Балтика ж-а Ак деңиздердин таасиринен абасы нымдуу келип, саздар көп кездешет. Батышын ж-а түн.-батышын Маанселькя кырка тоосу (бийикт. 578 мге чейин) ээлейт. Дарыялары (27 миңден ашык; ирилери: Кемь, Выг ж. б.) Балтика ж-а Ак деңиздердин алаптарына кирет. Респ-да 60 миңден ашык көл (аймагынын 18%и) бар. Ирилери: Ладога, Онега. Климаты деңизден континенттикке өтмө. Кышы узак, бирок салыштырмалуу жумшак. Январдын орт.
темп-расы –9– –14°С, жайы кыска ж-а салкын,
темп-расы тез төмөндөп, нөшөрлөгөн жамгырлар жаайт. Июлдуку 14–16°С. Жылдык жаанчачыны 450 ммден 700 ммге чейин. Ийне жалбырактуу ж-а аралаш токой аймагынын 1/2
бөлүгүндө, көптөгөн дарыя, көлдөрү ж-а суу сактагычтары респ-нын аймагынын 23 %ин ээлейт. Кандалакша, Кивач ж-а Костомукша коруктары уюштурулган. Кен байлыктарынан темир, титан, ванадий, молибден, слюда, алмаз, курулуш материалдары казылып алынат. О. эле шунгит кенинин запасы табылган. 
Калкынын негизин орустар (71,3%) түзөт, о. эле карелдер (11%), беларустар, финндер ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орт. жыштыгы 1 км2 жерге 4,4 киши. Динге ишенгендердин көпчүлүгү православныйлар, протестанттар да бар. Шаар калкы 75%. Ири шаарлары: Кондопога, Сегежа, Костомукша. 
К-нын аймагы 9–12-к-дын башында Киев Русуна, 12-к-дан Новгород респ-на карап, 1478-ж. Орус мамлекетине кошулган. 1721-ж. аймагынын бир бөлүгүн (Карел мойногу, Түн. Ладога бою) шведдер басып алган. Кийинчерээк Россияга кайтарылган. 1920-ж. РСФСРдин курамында Карел эмгек коммунасы, 1923-ж. июлда Карел АССРи (1940-жылдын 31-мартынан 1956- жылдын 16-июлуна чейин СССРдин курамында Карел-Финн ССРи). 1991-жылдын ноябрынан Карел Республикасы. 
К. Россияда өнүккөн токой ө. ж. комплекси (кагаздын 20%; кагаз каптардын 60%, 1-орун-

да; иштетилүүчү жыгачтын 6% ж-а целлюлозанын 7,3%, 5-орунда; тактай материалдардын 3,9%, 7-орунда; картондун 2,6%, 9-орунда), темир кенин казып алуу (10%) ж-а трактор
өндүрүшү м-н (30%ке жакын, токой даярдоочу)
айырмаланат. Аймактын дүң продукциясынын көлөмү 34041,4 млн рубль. Андагы ө. ж-дын үлүшү 41,4%, а. ч-ныкы 2,6%. Ө. ж-дын башкы тармактары: токой (ө. ж. түзүмүндөгү үлүшү 45,2%), кара металлургия (12,8%), тамак-аш
(12,3%), электр энергетика (14,1%), машина куруу (5,4%), түстүү металлургия (5%; алюминий
өндүрүшү). А. ч-га жарактуу жери 124,3 миң га (жер фондусунун 1%тен азы), анын 50%и айдоо. Тоют өсүмдүктөрү, картөшкө, жашылча айдалат. Сүт багытындагы мал чарбачылыгы
өнүккөн. Үй куштары багылат. Териси баалуу
айбанаттар асыралат. Балык кармалат. Автомобиль жолунун уз. 7873,8 км (анын 6673,8 кми асфальтталган), суу жолунуку 3500 км. Онега, Ладога көлдөрүндө, Беломор-Балтика каналында ж-а Ак деңизде кеме жүрөт. Ири порттору: Петрозаводск, Медвежьегорск, Кондопога, Сегежа, Беломорск. К-да Марс суусу (алгачкы орус курорту; 1719-жылдан) ж-а Сортавала курорттору бар. Жалпы билим берүүчү 290, кесиптик башталгыч (20) ж-а орто (17) билим берүүчү окуу жайлары, 14 мамл. ЖОЖ (филиалдары м-н), ил. борбор иштейт. Беш театр (а. и. муз., куурчак), филармония, 20дай музей (а. и. мамл. көркөм иск-во, край таануу ж. б.), 4 китепкана бар. «Кижи» мамл. тарыхый-арх-ралык ж-а этногр. музей-коругу Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген.

Ад.: Карелия//Большая Российская Энциклопедия,
спец. том. Россия. М., 2004; Карелия//Большая Российская энциклопедия, Т. 12. М., 2009.

Т. М. Чодураев.
[[Категория:4-том, 154-203 бб]]