КАРТӨШКӨ - Түзөтүүлөр тарыхы

Dilde, 11:28, 10 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата

2025-12-10T11:28:46Z

← Мурунку нускасы		11:28, 10 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КАРТӨШКӨ</b> (нем. Kartoffel) – ит жүзүмдөр тукумундагы түймөк тамырлуу өсүмдүк. Негизинен Түштүк, Борбордук Америкада өсүүчү 150дөй жапайы ж-а эгилме 2 түрү (анд ж-а чили) белгилүү. Картөшкө – байыркы өсүмдүк. Картөшкөнүн мекени – Түштүк Америка. Андан 16-кылымда Европага, 18-кылымда Россияга таралган. Жалбырагы жөнөкөй, 5 тилкелүү, чоң ж-а майда жалбырактары сабагына кезектешип,		<b type='title'>КАРТӨШКӨ</b> (нем. Kartoffel) – ит жүзүмдөр тукумундагы түймөк тамырлуу өсүмдүк. Негизинен Түштүк, Борбордук Америкада өсүүчү 150дөй жапайы ж-а эгилме 2 түрү (анд ж-а чили картошколору) белгилүү. Картөшкө – байыркы өсүмдүк. Картөшкөнүн мекени – Түштүк Америка. Андан 16-кылымда Европага, 18-кылымда Россияга таралган. Жалбырагы жөнөкөй, 5 тилкелүү, чоң ж-а майда жалбырактары сабагына кезектешип,

	[[File:КАРТӨШКӨ30.png \| thumb \| none]]жупсуз куш канаты сымал жайгашат. Гүлү ак, көк, көгүш же кызгылт түстө. Топ гүлү – бурулча. Мөмөсү эки уялуу, көп үрөндүү жемиш.<br>Картөшкөнүн түймөгүнүн чоңдугу ж-а формасы ар түрдүү, сырты ак, кызыл, сары, кызгылт, көк, ичи ак болот. Картөшкө вегетациялык жол (түймөгүнөн) менен, ошол эле уругунан (селекция үчүн) өстүрүлөт. Картөшкөнүн вегетация мезгили түрүнө ж-а сортуна жараша 70–140 күн. Үрөнү жер кыртышынын жылуулугу 5–8°Сге жеткенде өнүп чыгат, аба ырайы салкын болсо, жакшы өсүп, 16–22°С темп-рада гүлдөйт. Жаңы өнүп чыккан, ошондой эле өсүп жетиле элек жаш сабагы –2°С суукта үшүп кетет. Картөшкө гүлдөп, түп ала баштаганда суу, сиңимдүү заттар көп керектелет. Бир <i>га</i> жерден 200–259 <i>ц</i> түшүм алыш үчүн ал аянтка 100–175 <i>кг</i> азот, 40–50 <i>кг</i> фосфор, 140–230 <i>кг</i> калий жер семирткичи берилет. Картөшкөдө 76,3% суу, 23,7% кургак зат, анын ичинде 17,5% крахмал, 0,5% кант, 1–2% белок, 1%че туз, С, В,, В<sub>2</sub>, В<sub>6</sub>, РР, картөшкө витаминдери ж-а каротиноид бар. Андан 100дөн ашык ар кандай тамак-аш жасалат. Картөшкө топурактагы температура 6–8°С болгондо тигилет. Кеч тигилген картөшкөнүн түшүмү, крахмалы аз болуп калат. Отургузуш үчүн орточо чондуктагы (салмагы 50–80 <i>г</i>) картөшкө тандалып алынат. Картөшкөнү отургузуу, түптөө ж-а казуу үчүн атайын машиналар бар. Картөшкө тиккич машина бир эле мезгилде жер семирткич чачып, үрөндүк картөшкөнү көмөт. Ал үрөндү катарлап же чарчылап-чөнөктөп тигет.<br>Картөшкө түптөгүч машина катар аралыгын жумшартуу м-н бирге отоо чөбүнөн арылтып, өсүмдүктүн түбүнө топурак үйөт. Картөшкө казгыч машина картөшкөнү казып, топурактан ж-а сабагынан ажыратып, талаага таштайт. Картөшкө кол м-н терилет. Бул машиналардын ар кандай маркалары бар, алар башка тракторлорго чиркелет же агрегатталат. Кыргызстандын топурак ж-а климаттык шарты картөшкө эгүүгө ыңгайлуу. 1870-жылдарда биринчи эгиле баштаган. Эгилме картөшкө пайда болгондон кийин гибриддештирүүнүн натыйжасында 1000дей сорту пайда болгон. Картөшкөнүн Кыргызстанда эгилүүчү негизги сорттору: Берлихинген, Искра, Лорх, Огонёк, Седов, Невский, Янтарный, Пикасо ж. б. Картөшкөнүн негизги илдеттери: <i>фитофтороз</i>, рак, картөшкө чириги, картөшкө нематодасы ж. б.; зыянкечтери: <i>колорадо коңузу</i>, зым курттар, гамма көпөлөгү ж. б.

			[[File:КАРТӨШКӨ30.png \| thumb \| none]]жупсуз куш канаты сымал жайгашат. Гүлү ак, көк, көгүш же кызгылт түстө. Топ гүлү – бурулча. Мөмөсү эки уялуу, көп үрөндүү жемиш.<br>Картөшкөнүн түймөгүнүн чоңдугу ж-а формасы ар түрдүү, сырты ак, кызыл, сары, кызгылт, көк, ичи ак болот. Картөшкө вегетациялык жол (түймөгүнөн) менен, ошол эле уругунан (селекция үчүн) өстүрүлөт. Картөшкөнүн вегетация мезгили түрүнө ж-а сортуна жараша 70–140 күн. Үрөнү жер кыртышынын жылуулугу 5–8°Сге жеткенде өнүп чыгат, аба ырайы салкын болсо, жакшы өсүп, 16–22°С температурада гүлдөйт. Жаңы өнүп чыккан, ошондой эле өсүп жетиле элек жаш сабагы –2°С суукта үшүп кетет. Картөшкө гүлдөп, түп ала баштаганда суу, сиңимдүү заттар көп керектелет. Бир <i>га</i> жерден 200–259 <i>ц</i> түшүм алыш үчүн ал аянтка 100–175 <i>кг</i> азот, 40–50 <i>кг</i> фосфор, 140–230 <i>кг</i> калий жер семирткичи берилет. Картөшкөдө 76,3% суу, 23,7% кургак зат, анын ичинде 17,5% крахмал, 0,5% кант, 1–2% белок, 1%че туз, С, В,, В<sub>2</sub>, В<sub>6</sub>, РР, картөшкө витаминдери ж-а каротиноид бар. Андан 100дөн ашык ар кандай тамак-аш жасалат. Картөшкө топурактагы температура 6–8°С болгондо тигилет. Кеч тигилген картөшкөнүн түшүмү, крахмалы аз болуп калат. Отургузуш үчүн орточо чондуктагы (салмагы 50–80 <i>г</i>) картөшкө тандалып алынат. Картөшкөнү отургузуу, түптөө ж-а казуу үчүн атайын машиналар бар. Картөшкө тиккич машина бир эле мезгилде жер семирткич чачып, үрөндүк картөшкөнү көмөт. Ал үрөндү катарлап же чарчылап-чөнөктөп тигет.<br>Картөшкө түптөгүч машина катар аралыгын жумшартуу м-н бирге отоо чөбүнөн арылтып, өсүмдүктүн түбүнө топурак үйөт. Картөшкө казгыч машина картөшкөнү казып, топурактан ж-а сабагынан ажыратып, талаага таштайт. Картөшкө кол м-н терилет. Бул машиналардын ар кандай маркалары бар, алар башка тракторлорго чиркелет же агрегатталат. Кыргызстандын топурак ж-а климаттык шарты картөшкө эгүүгө ыңгайлуу. 1870-жылдарда биринчи жолу картошоко эгиле баштаган. Эгилме картөшкө пайда болгондон кийин гибриддештирүүнүн натыйжасында 1000дей сорту пайда болгон. Картөшкөнүн Кыргызстанда эгилүүчү негизги сорттору: Берлихинген, Искра, Лорх, Огонёк, Седов, Невский, Янтарный, Пикасо ж. б. Картөшкөнүн негизги илдеттери: <i>фитофтороз</i>, рак, картөшкө чириги, картөшкө нематодасы ж. б.; зыянкечтери: <i>колорадо коңузу</i>, зым курттар, гамма көпөлөгү ж. б.

	Ад.: <i>Султанов А.</i> Агротехника картошкага түшүм кошот. Ф., 1968; <i>Сердюков А. Е., Писарев Б. А., Старцева Л. И.</i> Семеноводство картофеля. Ф., 1984; <i>Фомин И. М.</i> Совершенствование производства картофеля. Л., 1987.		Ад.: <i>Султанов А.</i> Агротехника картошкага түшүм кошот. Ф., 1968; <i>Сердюков А. Е., Писарев Б. А., Старцева Л. И.</i> Семеноводство картофеля. Ф., 1984; <i>Фомин И. М.</i> Совершенствование производства картофеля. Л., 1987.
	<p align='right'><i type='author'>Г. Эшимкулова.</i></p>		<p align='right'><i type='author'>Г. Эшимкулова.</i></p>
	[[Категория:4-том, 154-203 бб]]		[[Категория:4-том, 154-203 бб]]

Temirkan, 09:01, 5 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата

2025-12-05T09:01:54Z

← Мурунку нускасы		09:01, 5 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КАРТӨШКӨ</b> (нем. Kartoffel) – ит жүзүмдөр тукумундагы түймөк тамырлуу өсүмдүк. Негизинен ~~Түш.~~, ~~Борб.~~ Америкада өсүүчү 150дөй жапайы ж-а эгилме 2 түрү (анд ж-а чили) белгилүү.~~<br>~~		<b type='title'>КАРТӨШКӨ</b> (нем. Kartoffel) – ит жүзүмдөр тукумундагы түймөк тамырлуу өсүмдүк. Негизинен Түштүк, Борбордук Америкада өсүүчү 150дөй жапайы ж-а эгилме 2 түрү (анд ж-а чили) белгилүү. Картөшкө – байыркы өсүмдүк. Картөшкөнүн мекени – Түштүк Америка. Андан 16-кылымда Европага, 18-кылымда Россияга таралган. Жалбырагы жөнөкөй, 5 тилкелүү, чоң ж-а майда жалбырактары сабагына кезектешип,
	К.– байыркы өсүмдүк. ~~К-нүн~~ мекени – ~~Түш.~~ Америка. Андан 16-~~к-да~~ Европага, 18-~~к-да~~ Россияга таралган. Жалбырагы жөнөкөй, 5 тилкелүү, чоң ж-а майда жалбырактары сабагына кезектешип,

	[[File:КАРТӨШКӨ30.png \| thumb \| none]]жупсуз куш канаты сымал жайгашат. Гүлү ак, көк, көгүш же кызгылт		[[File:КАРТӨШКӨ30.png \| thumb \| none]]жупсуз куш канаты сымал жайгашат. Гүлү ак, көк, көгүш же кызгылт түстө. Топ гүлү – бурулча. Мөмөсү эки уялуу, көп үрөндүү жемиш.<br>Картөшкөнүн түймөгүнүн чоңдугу ж-а формасы ар түрдүү, сырты ак, кызыл, сары, кызгылт, көк, ичи ак болот. Картөшкө вегетациялык жол (түймөгүнөн) менен, ошол эле уругунан (селекция үчүн) өстүрүлөт. Картөшкөнүн вегетация мезгили түрүнө ж-а сортуна жараша 70–140 күн. Үрөнү жер кыртышынын жылуулугу 5–8°Сге жеткенде өнүп чыгат, аба ырайы салкын болсо, жакшы өсүп, 16–22°С темп-рада гүлдөйт. Жаңы өнүп чыккан, ошондой эле өсүп жетиле элек жаш сабагы –2°С суукта үшүп кетет. Картөшкө гүлдөп, түп ала баштаганда суу, сиңимдүү заттар көп керектелет. Бир <i>га</i> жерден 200–259 <i>ц</i> түшүм алыш үчүн ал аянтка 100–175 <i>кг</i> азот, 40–50 <i>кг</i> фосфор, 140–230 <i>кг</i> калий жер семирткичи берилет. Картөшкөдө 76,3% суу, 23,7% кургак зат, анын ичинде 17,5% крахмал, 0,5% кант, 1–2% белок, 1%че туз, С, В,, В<sub>2</sub>, В<sub>6</sub>, РР, картөшкө витаминдери ж-а каротиноид бар. Андан 100дөн ашык ар кандай тамак-аш жасалат. Картөшкө топурактагы температура 6–8°С болгондо тигилет. Кеч тигилген картөшкөнүн түшүмү, крахмалы аз болуп калат. Отургузуш үчүн орточо чондуктагы (салмагы 50–80 <i>г</i>) картөшкө тандалып алынат. Картөшкөнү отургузуу, түптөө ж-а казуу үчүн атайын машиналар бар. Картөшкө тиккич машина бир эле мезгилде жер семирткич чачып, үрөндүк картөшкөнү көмөт. Ал үрөндү катарлап же чарчылап-чөнөктөп тигет.<br>Картөшкө түптөгүч машина катар аралыгын жумшартуу м-н бирге отоо чөбүнөн арылтып, өсүмдүктүн түбүнө топурак үйөт. Картөшкө казгыч машина картөшкөнү казып, топурактан ж-а сабагынан ажыратып, талаага таштайт. Картөшкө кол м-н терилет. Бул машиналардын ар кандай маркалары бар, алар башка тракторлорго чиркелет же агрегатталат. Кыргызстандын топурак ж-а климаттык шарты картөшкө эгүүгө ыңгайлуу. 1870-жылдарда биринчи эгиле баштаган. Эгилме картөшкө пайда болгондон кийин гибриддештирүүнүн натыйжасында 1000дей сорту пайда болгон. Картөшкөнүн Кыргызстанда эгилүүчү негизги сорттору: Берлихинген, Искра, Лорх, Огонёк, Седов, Невский, Янтарный, Пикасо ж. б. Картөшкөнүн негизги илдеттери: <i>фитофтороз</i>, рак, картөшкө чириги, картөшкө нематодасы ж. б.; зыянкечтери: <i>колорадо коңузу</i>, зым курттар, гамма көпөлөгү ж. б.
	түстө. Топ гүлү –
	бурулча. Мөмөсү эки ~~уя л у у~~, ~~кө п~~
	үрөндүү жемиш.<br>
	~~К-нүн~~ түймөгүнүн
	чоңдугу ж-а формасы ар түрдүү, сырты ак, кызыл, сары, кызгылт, көк, ичи ак болот. К. вегетациялык жол (түймөгүнөн) ~~м-н~~, о. эле уругунан (селекция
	үчүн) өстүрүлөт. ~~К-нүн~~ вегетация мезгили түрүнө ж-а сортуна жараша 70–140 күн. Үрөнү жер кыртышынын жылуулугу 5–8°Сге жеткенде өнүп
	чыгат, аба ырайы салкын болсо, жакшы өсүп, 16–22°С темп-рада гүлдөйт. Жаңы өнүп чыккан, о. эле өсүп жетиле элек жаш сабагы –2°С суукта үшүп кетет. К. гүлдөп, түп ала баштаганда суу, сиңимдүү заттар көп керектелет. Бир <i>га</i> жерден 200–259 <i>ц</i> түшүм алыш үчүн ал аянтка ~~100–~~
	~~175~~ <i>кг</i> азот, 40–50 <i>кг</i> фосфор, 140–230 <i>кг</i> калий
	жер семирткичи берилет. ~~К-дө~~ 76,3% суу, 23,7% кургак зат, ~~а. и.~~ 17,5% крахмал, 0,5% кант, 1–
	2% белок, 1%че туз, С, В,, В<sub>2</sub>, В<sub>6</sub>, РР, К витаминдери ж-а каротиноид бар. Андан 100дөн ашык ар кандай тамак-аш жасалат. К. топурактагы ~~темп-ра~~ 6–8°С болгондо тигилет. Кеч
	тигилген ~~К-нүн~~ түшүмү, крахмалы аз болуп калат. Отургузуш үчүн орточо чондуктагы (~~салм.~~ 50–80 <i>г</i>) К. тандалып алынат. ~~К-нү~~ отургузуу,
	түптөө ж-а казуу үчүн атайын машиналар бар. К. тиккич машина бир эле мезгилде жер семирткич чачып, үрөндүк картөшкөнү көмөт. Ал
	үрөндү катарлап же чарчылап-чөнөктөп тигет.<br>
	К. түптөгүч машина катар аралыгын жумшартуу м-н бирге отоо чөбүнөн арылтып, өсүмдүктүн түбүнө топурак үйөт. К. казгыч машина картөшкөнү казып, топурактан ж-а сабагынан ажыратып, талаага таштайт. К. кол м-н терилет. Бул машиналардын ар кандай маркалары бар, алар башка тракторлорго чиркелет же агрегатталат. ~~Кырг-ндын~~ топурак ж-а климаттык шарты картөшкө эгүүгө ыңгайлуу. 1870-жылдарда биринчи эгиле баштаган. Эгилме К. пайда болгондон кийин гибриддештирүүнүн натыйжасында 1000дей сорту пайда болгон. ~~К-нүн Кырг-нда~~ эгилүүчү негизги сорттору: Берлихинген, Искра, Лорх, Огонёк, Седов, Невский, Янтарный, Пикасо ж. б. ~~К-нүн~~ негизги илдеттери: <i>фитофтороз</i>, рак, К. чириги, К. нематодасы ж. б.; зыянкечтери: <i>колорадо коңузу</i>, зым курттар, гамма көпөлөгү ж. б.


	Ад.: <i>Султанов А.</i> Агротехника картошкага түшүм		Ад.: <i>Султанов А.</i> Агротехника картошкага түшүм кошот. Ф., 1968; <i>Сердюков А. Е., Писарев Б. А., Старцева Л. И.</i> Семеноводство картофеля. Ф., 1984; <i>Фомин И. М.</i> Совершенствование производства картофеля. Л., 1987.
	кошот. Ф., 1968; <i>Сердюков А. Е., Писарев Б. А., Старцева Л. И.</i> Семеноводство картофеля. Ф., 1984; <i>Фомин И. М.</i> Совершенствование производства картофеля. Л., 1987.
	<p align='right'><i type='author'>Г. Эшимкулова.</i></p>		<p align='right'><i type='author'>Г. Эшимкулова.</i></p>
	[[Категория:4-том, 154-203 бб]]		[[Категория:4-том, 154-203 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-10-06T16:00:16Z

1 версия

← Мурунку нускасы	16:00, 6 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol4>KadyrM, 09:54, 6 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 карата

2025-10-06T09:54:02Z

Жаңы барак

КАРТӨШКӨ (нем. Kartoffel) – ит жүзүмдөр тукумундагы түймөк тамырлуу өсүмдүк. Негизинен Түш., Борб. Америкада өсүүчү 150дөй жапайы ж-а эгилме 2 түрү (анд ж-а чили) белгилүү. 
К.– байыркы өсүмдүк. К-нүн мекени – Түш. Америка. Андан 16-к-да Европага, 18-к-да Россияга таралган. Жалбырагы жөнөкөй, 5 тилкелүү, чоң ж-а майда жалбырактары сабагына кезектешип,

[[File:КАРТӨШКӨ30.png | thumb | none]]жупсуз куш канаты сымал жайгашат. Гүлү ак, көк, көгүш же кызгылт
түстө. Топ гүлү –
бурулча. Мөмөсү эки уя л у у, кө п
үрөндүү жемиш. 
К-нүн түймөгүнүн
чоңдугу ж-а формасы ар түрдүү, сырты ак, кызыл, сары, кызгылт, көк, ичи ак болот. К. вегетациялык жол (түймөгүнөн) м-н, о. эле уругунан (селекция
үчүн) өстүрүлөт. К-нүн вегетация мезгили түрүнө ж-а сортуна жараша 70–140 күн. Үрөнү жер кыртышынын жылуулугу 5–8°Сге жеткенде өнүп
чыгат, аба ырайы салкын болсо, жакшы өсүп, 16–22°С темп-рада гүлдөйт. Жаңы өнүп чыккан, о. эле өсүп жетиле элек жаш сабагы –2°С суукта үшүп кетет. К. гүлдөп, түп ала баштаганда суу, сиңимдүү заттар көп керектелет. Бир га жерден 200–259 ц түшүм алыш үчүн ал аянтка 100–
175 кг азот, 40–50 кг фосфор, 140–230 кг калий
жер семирткичи берилет. К-дө 76,3% суу, 23,7% кургак зат, а. и. 17,5% крахмал, 0,5% кант, 1–
2% белок, 1%че туз, С, В,, В2, В6, РР, К витаминдери ж-а каротиноид бар. Андан 100дөн ашык ар кандай тамак-аш жасалат. К. топурактагы темп-ра 6–8°С болгондо тигилет. Кеч
тигилген К-нүн түшүмү, крахмалы аз болуп калат. Отургузуш үчүн орточо чондуктагы (салм. 50–80 г) К. тандалып алынат. К-нү отургузуу,
түптөө ж-а казуу үчүн атайын машиналар бар. К. тиккич машина бир эле мезгилде жер семирткич чачып, үрөндүк картөшкөнү көмөт. Ал
үрөндү катарлап же чарчылап-чөнөктөп тигет. 
К. түптөгүч машина катар аралыгын жумшартуу м-н бирге отоо чөбүнөн арылтып, өсүмдүктүн түбүнө топурак үйөт. К. казгыч машина картөшкөнү казып, топурактан ж-а сабагынан ажыратып, талаага таштайт. К. кол м-н терилет. Бул машиналардын ар кандай маркалары бар, алар башка тракторлорго чиркелет же агрегатталат. Кырг-ндын топурак ж-а климаттык шарты картөшкө эгүүгө ыңгайлуу. 1870-жылдарда биринчи эгиле баштаган. Эгилме К. пайда болгондон кийин гибриддештирүүнүн натыйжасында 1000дей сорту пайда болгон. К-нүн Кырг-нда эгилүүчү негизги сорттору: Берлихинген, Искра, Лорх, Огонёк, Седов, Невский, Янтарный, Пикасо ж. б. К-нүн негизги илдеттери: фитофтороз, рак, К. чириги, К. нематодасы ж. б.; зыянкечтери: колорадо коңузу, зым курттар, гамма көпөлөгү ж. б.

Ад.: Султанов А. Агротехника картошкага түшүм
кошот. Ф., 1968; Сердюков А. Е., Писарев Б. А., Старцева Л. И. Семеноводство картофеля. Ф., 1984; Фомин И. М. Совершенствование производства картофеля. Л., 1987.
Г. Эшимкулова.
[[Категория:4-том, 154-203 бб]]