КЕН - Түзөтүүлөр тарыхы

Temirkan, 03:17, 17 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата

2025-12-17T03:17:58Z

← Мурунку нускасы		03:17, 17 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КЕН</b> – минералдык заттардын жер бетиндеги		<b type='title'>КЕН</b> – минералдык заттардын жер бетиндеги
	же анын түпкүрүндөгү көлөмү, сапаты, жайгашуу шарты ~~б-ча ө. ж-лык~~ мааниге ээ болгон табигый чогундусу. Курамындагы минералдык заттар газ (гелий, неон, аргон, криптон ж. б.), суюк (жер астындагы суу, нефть ж. б.), катуу (минералдар м-н тоо тектери ж. б.) абалында кездешет. Казып алына турган заттар ~~ө. ж-лык~~ мааниге ээ болсо, ~~ө. ж-лык~~ кен деп аталат.<br>		же анын түпкүрүндөгү көлөмү, сапаты, жайгашуу шарты боюнча өнөр жайлык мааниге ээ болгон табигый чогундусу. Курамындагы минералдык заттар газ (гелий, неон, аргон, криптон ж. б.), суюк (жер астындагы суу, нефть ж. б.), катуу (минералдар м-н тоо тектери ж. б.) абалында кездешет. Казып алына турган заттар өнөр жайлык мааниге ээ болсо, өнөр жайлык кен деп аталат.<br>Өнөр жайлык мааниси жок, анчалык чоң эмес, аз сандагы түрлөрү кенташ пайда болгон жер же кенташ нокоту делет. Өнөр жайлык мааниге ээ болгон кендер запасы боюнча ири, орточо, кичине түрлөргө бөлүнөт. Жаратылышта пайда болуу шартына жараша экзоген, эндоген, метаморфоген кендеринен турат. Э к з о г е н к е н д е р и (седиментогендүү же үстүнкү) жер үстүндө же жер кыртышынын үстүнкү бетинде минерал заттардын механикалык, химиялык, биохимиялык жол м-н талкаланышынан келип чыккан. Үч түргө бөлүнөт: 1) талкаланды кендер (к. <i>Талкаланды кыртыш кендери);</i> 2) чачыранды кендер (к. <i>Кен чачындысы</i>); 3) чөкмө кендер (к. <i>Чөкмө түрүндөгү кендер</i>). Э н д о г е н к е н д е р (магматогендүү же тереңдиктеги) магмадан ж-а магма көтөрүлүп келатканда жолунда жолуккан тектердин өзгөрүшүнөн пайда болот. Өзгөрүүдө тереңдиктеги өтө жогорку температура м-н күчтүү басым таасирин тийгизет. Интрузивдүү тектер м-н тыгыз байланышат. Өз ичинен 5 топко бөлүнөт: а) <i>магма кендери,</i> б) <i>пегматит кендери,</i> в) <i>карбонатит кендери,</i> г) <i>скарн кендери,</i> д) <i>гидротермдик кендер</i>. М е т а м о р ф о г е н к е н д е р и тоо тектеринин күчтүү өзгөрүлгөн (метаморфизм процессинен) келип чыгат. Пайда болуу мезгили боюнча архей, протерозой, палеозой, мезозой, кайнозой заманындагы кендерге, орун алган жерине жараша геосинклиналдуу бүктөлүү ж-а платформалуу аймактардагы кендерге бөлүнөт. Кен пайда болуу 4 деңгээлден турат: 1) үстүнкү деңгээл (1–1,5 <i>км</i> тереңдикке чейин); 2) гипабиссалдык деңгээл (1–5 <i>км</i>), 3) абиссалдык деңгээл (3–5 <i>км</i>ден 10–15 <i>км</i> чейин); 4) ультрабиссалдык деңгээл (10–15 <i>км</i>ден терең).<br>Кен химиялык элементтердин санына, географиялык шартка, кенташтагы өтө керектүү заттарды ылгап бөлүү ыңгайына жараша казылып алынат. Өндүрүп алынуучу ар бир металл үчүн өнөр жайлык мерчем колдонулат. Мында кенташта металлдын өтө аз саны, начар сапаты, казып алуу мүмкүнчүлүгү эске алынат. Темирдин мерчеми 16%, алтындыкы 0,2 <i>г/</i>тга барабар. Кендин өнөр жайлык мааниси анын запасына жараша бааланат. Запасы мол болсо, кенташтагы металлдын санына карабай эле казып ала берет. Ошондой эле казылып алына турган металлдын эл чарбасындагы мааниси, сейрек кездешүүсү эске алынат. Кыргызстандын аймагында кендин бардык түрү кездешет. Алардын эң ирилерине Кадамжай, Айдаркен (гидротермдик) сурьма-сымап, Кызыл-Кыя, Көк-Жаңгак, Кара- Кече көмүр кендери, Жетим темир бассейни, Кум- Төр алтын кени ж. б. мисал болот.
	~~Ө. ж-лык~~ мааниси жок, анчалык чоң эмес, аз
	сандагы түрлөрү кенташ пайда болгон жер же кенташ нокоту делет. ~~Ө. ж-лык~~ мааниге ээ болгон кендер запасы ~~б-ча~~ ири, ~~орт.~~, кичине түрлөргө бөлүнөт. Жаратылышта пайда болуу шартына жараша экзоген, эндоген, метаморфоген кендеринен турат. Э к з о г е н к е н д е р и (седиментогендүү же үстүнкү) жер үстүндө же жер кыртышынын үстүнкү бетинде минерал заттардын ~~мех.~~, ~~хим.~~, ~~биохим.~~ жол м-н талкаланышынан келип чыккан. Үч түргө бөлүнөт: 1) талкаланды кендер (к. <i>Талкаланды кыртыш кендери);</i> 2) чачыранды кендер (к. <i>Кен чачындысы</i>); 3) чөкмө кендер (к. <i>Чөкмө түрүндөгү кендер</i>). Э н д о г е н к е н д е р (магматогендүү же тереңдиктеги) магмадан ж-а магма көтөрүлүп ке~~л ат к анда жол у нда жол у к к ан т ек т ер дин~~
	өзгөрүшүнөн пайда болот. Өзгөрүүдө тереңдиктеги өтө жогорку ~~темп-ра~~ м-н күчтүү басым таасирин тийгизет. Интрузивдүү тектер м-н тыгыз байланышат. Өз ичинен 5 топко бөлүнөт: а) <i>магма кендери,</i> б) <i>пегматит кендери,</i> в) <i>карбонатит кендери,</i> г) <i>скарн кендери,</i> д) <i>гидротермдик кендер</i>. М е т а м о р ф о г е н к е н д ер и тоо тектеринин күчтүү өзгөрүлгөн (метаморфизм процессинен) келип чыгат. Пайда болуу мезгили ~~б-ча~~ архей, протерозой, палеозой, мезозой, кайнозой заманындагы кендерге, орун алган жерине жараша геосинклиналдуу бүктөлүү ж-а платформалуу аймактардагы кендерге бөлүнөт. Кен пайда болуу 4 деңгээлден турат:
	1) үстүнкү деңгээл (1–1,5 <i>км</i> тереңдикке че-


			Ад.: <i>Шнейдеркен Г.</i> Рудные месторождения /Пер. с нем., М., 1958; <i>Смирнов В. И.</i> Геология полезных ископаемых. 2-е изд., М., 1960; <i>Вахромеев С. А.</i> Месторождение полезных ископаемых. М., 1961; <i>Ермолов В. А.</i> Месторождения полезных ископаемых. М., 2001.
	~~йин); 2) гипабиссалдык деңгээл (1–5 <i>км</i>), 3) абиссалдык деңгээл (3–5 <i>км</i>ден 10–15 <i>км</i> чейин);~~
	~~4) ультрабиссалдык деңгээл (10–15 <i>км</i>ден терең).<br>~~
	К. хим. элементтердин санына, геогр. шартка, кенташтагы өтө керектүү заттарды ылгап бөлүү ыңгайына жараша казылып алынат. Өндүрүп алынуучу ар бир металл үчүн ө. ж-лык мерчем колдонулат. Мында кенташта металлдын өтө аз саны, начар сапаты, казып алуу мүмкүнчүлүгү эске алынат. Темирдин мерчеми 16%, алтындыкы 0,2 <i>г/</i>тга барабар. К-дин ө. ж-лык мааниси анын запасына жараша бааланат. Запасы мол болсо, кенташтагы металлдын санына карабай эле казып ала берет. О. эле казылып алына турган металлдын эл чарбасындагы мааниси, сейрек кездешүүсү эске алынат. Кырг-ндын аймагында К-дин бардык түрү кездешет. Алардын эң ирилерине Кадамжай, Айдаркен (гидротермдик) сурьма-сымап, Кызыл-Кыя, Көк-Жаңгак, Кара- Кече көмүр кендери, Жетим темир бассейни, Кум- Төр алтын кени ж. б. мисал болот.


	Ад.: <i>Шнейдеркен Г.</i> Рудные месторождения /Пер.
	с нем., М., 1958; <i>Смирнов В. И.</i> Геология полезных ископаемых. 2-е изд., М., 1960; <i>Вахромеев С. А.</i> Месторождение полезных ископаемых. М., 1961; <i>Ермолов В. А.</i> Месторождения полезных ископаемых. М., 2001.
	[[Категория:4-том, 204-256 бб]]		[[Категория:4-том, 204-256 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-11-10T08:29:57Z

1 версия

← Мурунку нускасы	08:29, 10 Ноябрь (Жетинин айы) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol4>KadyrM, 02:24, 10 Ноябрь (Жетинин айы) 2025 карата

2025-11-10T02:24:58Z

Жаңы барак

КЕН – минералдык заттардын жер бетиндеги
же анын түпкүрүндөгү көлөмү, сапаты, жайгашуу шарты б-ча ө. ж-лык мааниге ээ болгон табигый чогундусу. Курамындагы минералдык заттар газ (гелий, неон, аргон, криптон ж. б.), суюк (жер астындагы суу, нефть ж. б.), катуу (минералдар м-н тоо тектери ж. б.) абалында кездешет. Казып алына турган заттар ө. ж-лык мааниге ээ болсо, ө. ж-лык кен деп аталат. 
Ө. ж-лык мааниси жок, анчалык чоң эмес, аз
сандагы түрлөрү кенташ пайда болгон жер же кенташ нокоту делет. Ө. ж-лык мааниге ээ болгон кендер запасы б-ча ири, орт., кичине түрлөргө бөлүнөт. Жаратылышта пайда болуу шартына жараша экзоген, эндоген, метаморфоген кендеринен турат. Э к з о г е н к е н д е р и (седиментогендүү же үстүнкү) жер үстүндө же жер кыртышынын үстүнкү бетинде минерал заттардын мех., хим., биохим. жол м-н талкаланышынан келип чыккан. Үч түргө бөлүнөт: 1) талкаланды кендер (к. Талкаланды кыртыш кендери); 2) чачыранды кендер (к. Кен чачындысы); 3) чөкмө кендер (к. Чөкмө түрүндөгү кендер). Э н д о г е н к е н д е р (магматогендүү же тереңдиктеги) магмадан ж-а магма көтөрүлүп кел ат к анда жол у нда жол у к к ан т ек т ер дин
өзгөрүшүнөн пайда болот. Өзгөрүүдө тереңдиктеги өтө жогорку темп-ра м-н күчтүү басым таасирин тийгизет. Интрузивдүү тектер м-н тыгыз байланышат. Өз ичинен 5 топко бөлүнөт: а) магма кендери, б) пегматит кендери, в) карбонатит кендери, г) скарн кендери, д) гидротермдик кендер. М е т а м о р ф о г е н к е н д ер и тоо тектеринин күчтүү өзгөрүлгөн (метаморфизм процессинен) келип чыгат. Пайда болуу мезгили б-ча архей, протерозой, палеозой, мезозой, кайнозой заманындагы кендерге, орун алган жерине жараша геосинклиналдуу бүктөлүү ж-а платформалуу аймактардагы кендерге бөлүнөт. Кен пайда болуу 4 деңгээлден турат:
1) үстүнкү деңгээл (1–1,5 км тереңдикке че-

йин); 2) гипабиссалдык деңгээл (1–5 км), 3) абиссалдык деңгээл (3–5 кмден 10–15 км чейин);
4) ультрабиссалдык деңгээл (10–15 кмден терең). 
К. хим. элементтердин санына, геогр. шартка, кенташтагы өтө керектүү заттарды ылгап бөлүү ыңгайына жараша казылып алынат. Өндүрүп алынуучу ар бир металл үчүн ө. ж-лык мерчем колдонулат. Мында кенташта металлдын өтө аз саны, начар сапаты, казып алуу мүмкүнчүлүгү эске алынат. Темирдин мерчеми 16%, алтындыкы 0,2 г/тга барабар. К-дин ө. ж-лык мааниси анын запасына жараша бааланат. Запасы мол болсо, кенташтагы металлдын санына карабай эле казып ала берет. О. эле казылып алына турган металлдын эл чарбасындагы мааниси, сейрек кездешүүсү эске алынат. Кырг-ндын аймагында К-дин бардык түрү кездешет. Алардын эң ирилерине Кадамжай, Айдаркен (гидротермдик) сурьма-сымап, Кызыл-Кыя, Көк-Жаңгак, Кара- Кече көмүр кендери, Жетим темир бассейни, Кум- Төр алтын кени ж. б. мисал болот.

Ад.: Шнейдеркен Г. Рудные месторождения /Пер.
с нем., М., 1958; Смирнов В. И. Геология полезных ископаемых. 2-е изд., М., 1960; Вахромеев С. А. Месторождение полезных ископаемых. М., 1961; Ермолов В. А. Месторождения полезных ископаемых. М., 2001.
[[Категория:4-том, 204-256 бб]]