КЛИМАТ - Түзөтүүлөр тарыхы

Temirkan, 05:40, 12 Март (Жалган куран) 2026 карата

2026-03-12T05:40:05Z

← Мурунку нускасы		05:40, 12 Март (Жалган куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КЛИ́МАТ</b> (гр. klima – жантаюу; klimatos – күн		<b type='title'>КЛИ́МАТ</b> (гр. klima – жантаюу; klimatos – күн
	нурунун жер бетине жантайып тийүүсү) – жер		нурунун жер бетине жантайып тийүүсү) – жер
	бетинин белгилүү бир бөлүгүндөгү аба ырайынын көп жылдык калыптанган режими. Байыркы гректер Жер шарынын ~~К-ы~~ негизинен күн нурунун жер бетине кыйгач тийишине байланыштуу экенин билишкен; ~~мис.~~, ысык алкактарда күн нуру жер бетине тик, мелүүн алкактарда бир кыйла кыйгач түшөт, ал эми ~~Түн.~~ ж-а ~~Түш.~~ уюлдарда Күн бир нече ай көрүнбөй да калат (к. <i>Уюлдук түн</i>). Ошого байланыштуу		бетинин белгилүү бир бөлүгүндөгү аба ырайынын көп жылдык калыптанган режими. Байыркы гректер Жер шарынын климаты негизинен күн нурунун жер бетине кыйгач тийишине байланыштуу экенин билишкен; мисалы, ысык алкактарда күн нуру жер бетине тик, мелүүн алкактарда бир кыйла кыйгач түшөт, ал эми Түндүк ж-а Түштүк уюлдарда Күн бир нече ай көрүнбөй да калат (к. <i>Уюлдук түн</i>). Ошого байланыштуу «климат» түшүнүгү пайда болгон. <i>Климатты пайда кылуучу процесстерге</i> жылуулук м-н нымдуулуктун алмашуусу, атмосфералык циркуляция ж. б. кирет. Климаттын негизги мүнөздөмөсү белгилүү бир жердин аба ырайына (атмосфералык басым, шамалдын ылдамдыгы м-н багыты, абанын температурасы ж-а нымдуулугу, булуттуулук, атмосфералык жаан-чачын ж. б.) көп жылдык байкоо жүргүзүүнүн негизинде аныкталат. Климаттын ар кандай болушуна географиялык факторлор (кеңдик, кургактык м-н деңиздердин жайгашуусу, океан агымы, бийиктик алкактуулук, жер бетинин рельефи) таасирин тийгизет. Жер климаты геологиялык доорлордо дайыма өзгөрүп келген. Азыркы учурда жер бетинин климаты географиялык кеңдиктерге ылайык экватордук, 2 субэкватордук, 2 тропиктик, 2 субтропиктик, 2 мелүүн, субарктикалык, субантарктикалык, арктикалык, антарктикалык климаттык алкактарга бөлүнөт. Ээлеген аймагы боюнча макроклимат, мезоклимат, микроклимат; аба ырайынын мүнөзүнө карай ысык, мелүүн, суук, континенттик, деңиздик, тоо, уюлдук ж. б. климаттарга ажыратылат. Климат табияттын бир компоненти болуу м-н, ал суу режимине, топуракка, өсүмдүк ж-а жаныбарлар дүйнөсүнө, ошондой эле адамдын ден соолугуна, турмуш-тиричилигине ж-а чарбасына таасирин тийгизет. Кырг-ндын аймагы мелүүн климаттык алкактын чөл зонасынан орун алган; жалпысынан континенттик климат үстөмдүк кылат; Кыргызстан тоолуу болгондуктан, ага климаттын бийиктик боюнча өзгөрүүсү да мүнөздүү (к. <i>Бийиктик алкактуулук</i>).
	«климат» түшүнүгү пайда болгон. <i>Климатты пайда кылуучу процесстерге</i> жылуулук м-н нымдуулуктун алмашуусу, ~~атм.~~ циркуляция ж. б. кирет. ~~К-тын~~ негизги мүнөздөмөсү белгилүү бир жердин аба ырайына (~~атм.~~ басым, шамалдын ылдамдыгы м-н багыты, абанын ~~темп-расы~~ ж-а нымдуулугу, булуттуулук, ~~атм.~~ жаан-чачын ж. б.) көп жылдык байкоо жүргүзүүнүн негизинде аныкталат. ~~К-тын~~ ар кандай болушуна ~~геогр.~~ факторлор (кеңдик, кургактык м-н деңиздердин жайгашуусу, океан агымы, бийиктик алкактуулук, жер бетинин рельефи) таасирин тийгизет. Жер ~~К-ы геол.~~ доорлордо дайыма өзгөрүп келген. Азыркы учурда жер бетинин ~~К-ы геогр.~~ кеңдиктерге ылайык экватордук, 2 субэкватордук, 2 тропиктик, 2 субтропиктик, 2 мелүүн, субарктикалык, субантарктикалык, арктикалык, антарктикалык климаттык алкактарга бөлүнөт. Ээлеген аймагы ~~б-ча~~ макроклимат, мезоклимат, микроклимат; аба ырайынын мүнөзүнө карай ысык, мелүүн, суук, континенттик, деңиздик, тоо, уюлдук ж. б. ~~К-тарга~~ ажыратылат. К. табияттын бир компоненти болуу м-н, ал суу режимине, топуракка, өсүмдүк ж-а жаныбарлар дүйнөсүнө, о. эле адамдын ден соолугуна, турмуш-тиричилигине ж-а чарбасына таасирин тийгизет. Кырг-ндын аймагы мелүүн климаттык алкактын чөл зонасынан орун алган; жалпысынан континенттик климат үстөмдүк кылат; ~~Кырг-н~~ тоолуу болгондуктан, ага ~~К-тын~~ бийиктик ~~б-ча~~ өзгөрүүсү да мүнөздүү (к. <i>Бийиктик алкактуулук</i>).


	Ад.: Климат Киргизской ССР / Под ред. <i>З. А. Рязанцева</i>. Фр., 1965; <i>Голицын Г. С.</i> Введение в динамику планетных атмосфер. Л., 1973; <i>Монин А. С., Шишков Ю. А.</i> История климата. Л., 1979; <i>Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.</i> История атмосферы. Л., 1985; <i>Будыко М. И., Голицын Г. С., Израэль Ю. А.</i> Глобальные климатические катастрофы. М., 1986; Антропогенные изменения климата./ Под ред. М. И. Будыко, Ю. А. Израэля. Л., 1987.		Ад.: Климат Киргизской ССР / Под ред. <i>З. А. Рязанцева</i>. Фр., 1965; <i>Голицын Г. С.</i> Введение в динамику планетных атмосфер. Л., 1973; <i>Монин А. С., Шишков Ю. А.</i> История климата. Л., 1979; <i>Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.</i> История атмосферы. Л., 1985; <i>Будыко М. И., Голицын Г. С., Израэль Ю. А.</i> Глобальные климатические катастрофы. М., 1986; Антропогенные изменения климата./ Под ред. М. И. Будыко, Ю. А. Израэля. Л., 1987.
	[[Категория:4-том, 307-352 бб]]		[[Категория:4-том, 307-352 бб]]

vol4>KadyrM, 10:36, 13 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата

2025-12-13T10:36:19Z

← Мурунку нускасы	10:36, 13 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

Kadyrm: 1 версия

2025-12-13T04:40:26Z

1 версия

Жаңы барак

КЛИ́МАТ (гр. klima – жантаюу; klimatos – күн
нурунун жер бетине жантайып тийүүсү) – жер
бетинин белгилүү бир бөлүгүндөгү аба ырайынын көп жылдык калыптанган режими. Байыркы гректер Жер шарынын К-ы негизинен күн нурунун жер бетине кыйгач тийишине байланыштуу экенин билишкен; мис., ысык алкактарда күн нуру жер бетине тик, мелүүн алкактарда бир кыйла кыйгач түшөт, ал эми Түн. ж-а Түш. уюлдарда Күн бир нече ай көрүнбөй да калат (к. Уюлдук түн). Ошого байланыштуу
«климат» түшүнүгү пайда болгон. Климатты пайда кылуучу процесстерге жылуулук м-н нымдуулуктун алмашуусу, атм. циркуляция ж. б. кирет. К-тын негизги мүнөздөмөсү белгилүү бир жердин аба ырайына (атм. басым, шамалдын ылдамдыгы м-н багыты, абанын темп-расы ж-а нымдуулугу, булуттуулук, атм. жаан-чачын ж. б.) көп жылдык байкоо жүргүзүүнүн негизинде аныкталат. К-тын ар кандай болушуна геогр. факторлор (кеңдик, кургактык м-н деңиздердин жайгашуусу, океан агымы, бийиктик алкактуулук, жер бетинин рельефи) таасирин тийгизет. Жер К-ы геол. доорлордо дайыма өзгөрүп келген. Азыркы учурда жер бетинин К-ы геогр. кеңдиктерге ылайык экватордук, 2 субэкватордук, 2 тропиктик, 2 субтропиктик, 2 мелүүн, субарктикалык, субантарктикалык, арктикалык, антарктикалык климаттык алкактарга бөлүнөт. Ээлеген аймагы б-ча макроклимат, мезоклимат, микроклимат; аба ырайынын мүнөзүнө карай ысык, мелүүн, суук, континенттик, деңиздик, тоо, уюлдук ж. б. К-тарга ажыратылат. К. табияттын бир компоненти болуу м-н, ал суу режимине, топуракка, өсүмдүк ж-а жаныбарлар дүйнөсүнө, о. эле адамдын ден соолугуна, турмуш-тиричилигине ж-а чарбасына таасирин тийгизет. Кырг-ндын аймагы мелүүн климаттык алкактын чөл зонасынан орун алган; жалпысынан континенттик климат үстөмдүк кылат; Кырг-н тоолуу болгондуктан, ага К-тын бийиктик б-ча өзгөрүүсү да мүнөздүү (к. Бийиктик алкактуулук).

Ад.: Климат Киргизской ССР / Под ред. З. А. Рязанцева. Фр., 1965; Голицын Г. С. Введение в динамику планетных атмосфер. Л., 1973; Монин А. С., Шишков Ю. А. История климата. Л., 1979; Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л. История атмосферы. Л., 1985; Будыко М. И., Голицын Г. С., Израэль Ю. А. Глобальные климатические катастрофы. М., 1986; Антропогенные изменения климата./ Под ред. М. И. Будыко, Ю. А. Израэля. Л., 1987.
[[Категория:4-том, 307-352 бб]]