Temirkan, 09:26, 23 Март (Жалган куран) 2026 карата

2026-03-23T09:26:33Z

Kadyrm: 1 версия

2025-12-13T17:01:36Z

1 версия

← Мурунку нускасы	17:01, 13 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol4>KadyrM, 12:36, 13 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата

2025-12-13T12:36:26Z

Жаңы барак

КОЛХОЗДОР , к о л л е к т и в д ү ү ч а р б а, а. ч. а р т е л и – СССРдеги жарым мамл. ири
а. ч. ишканасы. Дыйкандардын эмгеги коомдоштурулуп, негизги өндүрүш каражаттары, жер
мамл. менчик болуп калган. К. 1929–37-ж. колл ек т ив дешт ир үү пр оце с с ини н не гизи нде түзүлгөн. К-ду түзүүнүн максаты а. ч. продукциясын өндүрүү ж-а бөлүштүрүү процессин мамл. көзөмөлгө алып, натуралдык ж-а майда товардык укладды коомдоштурулган а. ч. продукцияларынын ири товардык өндүрүшү м-н алмаштыруу болгон. К. совхоздор м-н катар эле соц. экономиканын негизги агр. өндүрүшү болуп кала
берген. 1917–29-ж. «колхоз» термини көп учурда бардык эле коллективдүү чарбаларда – а. ч.
коммунасы, жерди шериктешип иштетүү, а. ч., балык уулоо, аң-уулоо ж. б. артелдерде колдонулган. ВКП(б) БКнын «Коллективдештирүүнүн темпи ж-а мамлекеттин колхоз курулушуна жардам берүү чаралары жөнүндө» (1930, январь)
токтомунда К-дун негизги формасы – а. ч. артели таанылган. Артель эмгекти коомдоштуруунун ж-а өндүрүш каражаттарынын эң жогорку баскычы болуп, товардык өндүрүштүн өз ыктыяры м-н биригүүсүнө мүмкүндүк берген эмес. К-дун түзүлүшү м-н дыйкандын менчигинде тамы, чарба курулуштары, эмгек шаймандары, мал жандыктары калган. К-го кулактардын катарына кирбеген 16дан жогорку жаштагы дыйкандар кабыл алынган. 1930-жылдын башында К. дыйкандардын унаа-шаймандары ж-а малынын негизинде түзүлгөн ишкана катары бир айыл-кыштакты бириктирип, 400 гага жакын айдоо аянтты ээлеген. К-до эмгекти уюштуруунун негизги формасы узак мөөнөткө бекитилип берилген жер участкасына ж-а эң керектүү өн-

дүрүш каражаттарына ээ болгон колхозчулар коллективи – туруктуу өндүрүштүк бригада болгон. Жер иштетүү Машина-трактор станциясынын (1929-ж. түзүлгөн) күчү м-н ишке ашкан. Формалдуу түрдө К-ду башкаруунун жогорку формасы болуп колхозчулардын жалпы жыйналышы, анда башкармалыктын төрагасы ж-а текшерүү комиссиясы шайланган. Иш жүзүндө бардык чечимдер парт. ж-а мамл. органдардын катуу көзөмөлүндө болгон. К-дун башкармалыгынын башчылыгына партиянын райкомунун түздөн-түз көрсөтмөсү м-н адамдар дайындалган. К. м-н мамлекеттин өз ара мамилеси алгачкы мезгилде контрактациялык келишимдин негизинде түзүлгөн. Эгин тапшыруунун көлөмү мамл. пландын негизинде түзүлгөн. Мамлекетке а. ч. продукциясын сатуу мамлекет тарабынан кызуу колдоого алынган. Колхозчулар ө. ж. продукциясын сатып алуу фондусунан төмөнкү баада алышкан. Бардык мамл. план аткарылгандан кийин гана колхозчуларга эмгек күнгө карата кирешелер бөлүштүрүлгөн. Колхозчулар
өздөрүнө керектүү азык-түлүктөрдүн басымдуу бөлүгүн көмөкчү чарбаларында өндүрүшкөн. Жеке менчиктин калыбына келүү коркунучун жоюу үчүн колхозчулардын «ашыкча» жерлерин ар дайым кесип турган. Чектөөнүн негизги формасы салык салуу болгон. Улуу Ата Мекендик согуш К-го чоң сокку урган. 1941–45-ж.
айдоо аянттары 20%ке кыскарган. К-до негизги күч болуп аялдар ж-а өспүрүмдөр калган. Жакыр жашаган колхозчулар шаарларга кетүүгө мажбур болуп, шахтада, курулушта ж. б. иштеген. 1953-ж. И. В. Сталин дүйнөдөн кайткан соң, а. ч. өндүрүшүндө колхозчуларды эмгекке кызыктыруу, экон. өз алдынчалыкты күчөтүү, көмөкчү чарбаларды колдоо ж. б. иш-чаралар жүргүзүлгөн. Мамлекетке тапшырылуучу а. ч. азык-түлүктөрүнүн нормалары кескин кыскарылып, мамлекет тарабынан сатып алуунун баасы кыйла көтөрүлгөн. 1957-ж. эт-сүт продукциясын өндүрүүнү жогорулатуу планы киргизилип, 3–4 жылдын ичинде АКШны кууп жетип,
ашып кетүү иш-чараларын жүргүзүү милдеттери а. ч-га жүктөлгөн. К. кошуп жазуу ыкмасына өтүп, о. эле дыйкандардын ири мүйүздүү малдарын мамлекет күчтөп сатып ала баштаган.
1956–60-ж. жеке дыйкан чарбаларында малдын
саны кескин кыскарган. Натыйжада өлкөдөгү азык-түлүк абалы начарлап, элдик нааразычылыктарга ж-а толкундоолорго алып келген. 1964-ж. колхозчулар улгайганына байланыштуу пенсияга чыгуу (эркектер 65, аялдар 60 жашынан) укугуна ээ болуп, 1966-жылдан ай сайын эмгек акы ала баштаган. Колхозчулардын эмгек өндүрүмдүүлүгүн стимулдаштыруу үчүн 1970-жылдардын аягынан мамлекет коллективдүү подряд системасын киргизген. 1974-жылдан колхозчуларга сов. жаран катары паспорт берилген. К-го мамлекет тарабынан инвестициялык салымдын көлөмү тынымсыз көбөйгөн.
1966–80-ж. а. ч. продукциясынын өсүү темпи
төмөндөгөн. Жыл сайын К-го жардам иретинде шаарлардан жумушчу күчү тартылган (айрыкча түшүмдү жыйноо мезгилинде), бирок бул ишчара колхоз түзүлүшүн кризистен алып чыга алган эмес. 1982-ж. азык-түлүк программасы кабыл алынып, агр. секторду индустриялык негизде модернизациялоо каралып, убактылуу
өз жемишин берген. 1980-жылдардын 2-жарымында масштабдуу түрдө коллективдүү, үйбүлөлүк ж-а индивидуалдык ижаралык подряд киргизилген. 1990-жылдары а. ч. техникасына, күйүүчү майга, электр энергиясына болгон баалардын өсүшү м-н К. өндүргөн продукцияга баа төмөндөгөн. 1990-жылдардын башында көптөгөн К. ж-а совхоздор акционердик коомго айланып, алардын бир бөлүгү жоюлуп кеткен. 
Кырг-нда массалык коллективдештирүү дыйканчылык зоналардагы 6 райондо (Араван, Базар-Коргон, Беловодск, Кемин, Ысык-Көл жээги, Талас) жүргүзүлүп, 108 колхозго 36630 чарбаны тартуу каралган. Ар бир колхозго дыйкандардын 30–150 кожолугун бириктирүү көрсөтүлгөн. Колхоздоштурууга көмөк берүү комиссиялары, к-ттери уюшулуп, артелдерди уюштуруу б-ча саясий штабдар түзүлгөн. 1928–29-ж.
респ-да 535 колхоз, 10 совхоз уюшулган.
1930-ж. Кырг-нда 81 982 чарбаны бириктирген 687 колхоз уюшулуп, дыйкандардын ж-а малчылардын 37,2%ин түзгөн. Кээ бир райондордо
(Чүй, Кара-Балта) коллективдештирүү үч айда («аша чабуу» жолу м-н) жүргүзүлгөн.

Ад.: Венжер В. Г. Колхозный строй на современном этапе. М., 1966; Зеленин И. Е. Аграрная политика Н. С. Хрущёва и сельское хозяйство. М., 2001.

К. Алымкулов.
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]

КОЛХОЗДОР - Түзөтүүлөр тарыхы

Temirkan, 09:26, 23 Март (Жалган куран) 2026 карата

Kadyrm: 1 версия

vol4>KadyrM, 12:36, 13 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата