КОМИ - Түзөтүүлөр тарыхы

Temirkan, 07:52, 24 Март (Жалган куран) 2026 карата

2026-03-24T07:52:41Z

← Мурунку нускасы		07:52, 24 Март (Жалган куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КО́МИ</b> , К о м и Р е с п у б л и к а с ы Россиянын Европа бөлүгүнүн түндүк-чыгышында жайгашкан. Аянты 416, 8 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы ~~968~~,2 миң (~~2008~~). Административдик-аймактык жактан 12 районго, 10 шаарга, 29 шаарчага бөлүнөт. Борбору – Сыктывкар шаары. Калкынын негизин орустар (57,7%), комилер (23,3), украиндер түзөт; ошондой эле башка улут өкүлдөрү да жашайт. Орточо жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 2,7 киши туура келет. Динге ишенгендердин көпчүлүгү православныйлар, протестанттар да бар. Шаар калкы 75,3%. Ири шаарлары: Воркута, Ухта, Печора, Усинск, Сосногорск, Инта. Республика Түндүк-Батыш федерация округуна кирет. Мамлекеттик бийлигинин органдар системасы Россиянын ж-а Коми Республикасынын конституциясы тарабынан аныкталат.<br>Экологиялык абалы калк аз жайгашкан түштүк-чыгышында ж-а түндүк-батышында канааттандырарлык, ал эми нефть ж-а газ казылып алынган аймактарында курч абалда. Тайгада (бугу жа-		<b type='title'>КО́МИ</b> , К о м и Р е с п у б л и к а с ы Россиянын Европа бөлүгүнүн түндүк-чыгышында жайгашкан. Аянты 416, 8 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 714,7 миң (2025). Административдик-аймактык жактан 12 районго, 10 шаарга, 29 шаарчага бөлүнөт. Борбору – Сыктывкар шаары. Калкынын негизин орустар (57,7%), комилер (23,3), украиндер түзөт; ошондой эле башка улут өкүлдөрү да жашайт. Орточо жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 2,7 киши туура келет. Динге ишенгендердин көпчүлүгү православныйлар, протестанттар да бар. Шаар калкы 75,3%. Ири шаарлары: Воркута, Ухта, Печора, Усинск, Сосногорск, Инта. Республика Түндүк-Батыш федерация округуна кирет. Мамлекеттик бийлигинин органдар системасы Россиянын ж-а Коми Республикасынын конституциясы тарабынан аныкталат.<br>Экологиялык абалы калк аз жайгашкан түштүк-чыгышында ж-а түндүк-батышында канааттандырарлык, ал эми нефть ж-а газ казылып алынган аймактарында курч абалда. Тайгада (бугу жа-

	[[File:КОМИ26.png \| thumb \| Сысоло дарыясынын алабындагы түштүк тайга карагайлары.]]		[[File:КОМИ26.png \| thumb \| Сысоло дарыясынын алабындагы түштүк тайга карагайлары.]]

Temirkan, 07:29, 24 Март (Жалган куран) 2026 карата

2026-03-24T07:29:41Z

@@ 1 сап: / 1 сап: @@
-<b type='title'>КО&#769;МИ</b> , К о м и Р е с п у б л и к а с ы Россиянын Европа бөлүгүнүн түн.-чыгышында жайгашкан. Аянты 416, 8 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 968,2 миң (2008).<br>
+<b type='title'>КО&#769;МИ</b> , К о м и Р е с п у б л и к а с ы Россиянын Европа бөлүгүнүн түндүк-чыгышында жайгашкан. Аянты 416, 8 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 968,2 миң (2008). Административдик-аймактык жактан 12 районго, 10 шаарга, 29 шаарчага бөлүнөт. Борбору – Сыктывкар шаары. Калкынын негизин орустар (57,7%), комилер (23,3), украиндер түзөт; ошондой эле башка улут өкүлдөрү да жашайт. Орточо жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 2,7 киши туура келет. Динге ишенгендердин көпчүлүгү православныйлар, протестанттар да бар. Шаар калкы 75,3%. Ири шаарлары: Вор&shy;кута, Ухта, Печора, Усинск, Сосногорск, Инта. Республика Түндүк-Батыш федерация округуна кирет. Мамлекеттик бийлигинин органдар системасы Россиянын ж-а Коми Республикасынын конституциясы та&shy;рабынан аныкталат.<br>Экологиялык абалы калк аз жайгашкан түштүк-чыгы&shy;шында ж-а түндүк-батышында канааттандырар&shy;лык, ал эми нефть ж-а газ казылып алынган аймактарында курч абалда. Тайгада (бугу жа-
 [[File:КОМИ26.png | thumb | Сысоло дарыясынын алабындагы түштүк тайга ка&shy;рагайлары.]]
-йытынын негизинде) деградацияга учураган жер&shy;лер кездешет. Жылына атм-га 790 миң т уулуу заттар чыгарылат. Коргоого алынган табигый аймактар системасы (аянты респ-нын аймагы&shy;нын 14,6%ин түзөт) Европадагы эң ири Печора-
+йытынын негизинде) деградацияга учураган жер&shy;лер кездешет. Жылына атмосферага 790 миң т уулуу заттар чыгарылат. Коргоого алынган табигый аймактар системасы (аянты республиканын аймагы&shy;нын 14,6%ин түзөт) Европадагы эң ири Печора-Илыч коругу ж-а мамлекеттик улуттук парк – Югыд Ваганын карамагына киргизилип, Коминин кол тийбеген токойлору деген жалпы ат м-н <i>Бүткүл дүйнөлүк мурастын</i> тизмесине катталган. Республика&shy;нын аймагынын көпчүлүк бөлүгү түзөң. Айма&shy;гынан <i>Тиман токол тоосу</i> ж-а Уралдын түндүк бөлүгү (эң бийик жери 1895 <i>м</i>) орун алган. Алар&shy;дын аралыгында Печора түздүгү жайгашкан.<br>Жылдык орточо температурасы 0–1°С, эң түндүк-чыгы&shy;шында –4°Сден –6°Сге чейин. Кышы узак, суук; жайы кыска, салыштырмалуу жылуу. Январ&shy;дын орточо температурасы –17°С, июлдуку 11–15°С. Жылдык жаан-чачыны 700–1500 <i>мм</i>. Түндүгүндө ж-а түндүк-чыгышында түбөлүк тоң жатат. Айма&shy;гы өтө нымдуу болгондуктан, саздуу келип, да&shy;рыя тармактары жыш. Алар Баренц, Каспий ж-а Кара (Карск) деңиздеринин алаптарына кирет. Ири дарыялары: Печора, Вычегда, Ме&shy;зень. Көптөгөн көлдөрү бар; эң ирилери: Ямозёра (аянты 31,1 <i>км</i><sup>2</sup>), Синдорский (28,5 <i>км</i><sup>2</sup>). Пе&shy;чора дарыясынын алабы саздак. Аймагынын басым&shy;дуу бөлүгүн тайга зонасы ж-а 69%ин токой ээлейт. Күлбото топурагы басымдуу. Карагай, көк карагай, бал карагай, кызыл карагай өсөт. Түндүктө 66° түндүк кеңдикте тайга токойлуу тун&shy;дра м-н алмашат. Кен байлыктарынан таш көмүр, нефть, газ, боксит, хромит, титан, мар&shy;ганец, барит ж-а кварц казылып алынат. Ми&shy;нералдык суулар чыгат. Комиде региондук бир нече заказник (37 комплекстүү, 15 ихтиология, 30 ботаника, 38 токой, 48 флора, 5 шалбаа, бир геологиялык ж-а бир зоологиялык) уюштурулган ж-а 200дөн ашык табият эстелиги (анын ичинде 46 геологиялык, 32 бота&shy;ника, 13 суу ж-а 18 саз) бар.<br>Коми крайы 1478-жылы Россиянын курамына кирген. 1921-жылы 22-августта Коми (Зырян) АОсу (РСФСРдин курамында), 1936-жылы Коми АССРи 1990-жылы Коми ССРи болуп кайра түзүлгөн. 1992- жылдан Коми Республикасы.<br>Коми Түндүк экономикалык райондун курамына кирет. Өнөр жай продукциясынын көлөмү айыл чарба продуктусунан 40 эсе жогору (2006). Региондун дүң продукциясы&shy;нын структурасында өнөр жайдын үлүшү 48,1%, транспорт м-н байланыштыкы 12,6%, дүң ж-а чекене сооданыкы 9,1%, кыймылсыз мүлк (ижарага берүү ж. б.) 9,1%, курулуш 7,5%, айыл ж-а токой чарбасыныкы 3,2%. Коми Россия эко&shy;номикасында өнүккөн токой өнөр жай комплекси м-н өзгөчөлөнөт. Фанера (1-орунда; 12%), цел&shy;люлоза (3-; 14,9%), кагаз ж-а картон (4-; 6,4%), тактай материалдар (9-; 3,1%) өндүрүштөрү өнүккөн. Коми Россиянын Түндүк Европасынын не&shy;гизги отун базасы болуп эсептелинет (40ка жа&shy;кын нефть кени иштетилет), токой, жыгаччы&shy;лык, целлюлоза-кагаз (23,5%, «Сыктывкар то&shy;кой ө. ж. комплекси»), электр энергетика (Коми Республикасынын керектөөсүн толугу м-н камсыз кылат), тамак-аш (ири ишканалары: «Сыктывкархлеб», «Юбилейный» кондитер фабрикасы, ошондой эле эт, сүт, ликёр-арак ж. б.) өнөр жай ишканалары иштейт. Айыл чарбага жарактуу жери республиканын аймагынын 0,5%ин ээлейт (анын ичинде айдоо аянты 30,6%). Тоют өсүмдүктөрү, картөшкө, жашылча, дан эгиндери айдалат. Мал чарбасы эт-сүт багытында. Чоч&shy;ко ж-а канаттуулар комплекстери өнөр жайлуу бор&shy;борлорду жабдууга багытталган. Республикада Ев&shy;ропанын түндүгүндөгү бугулардын жалпы саны&shy;нын <sup>1</sup>/3  и асыралат.<br>Темир жолунун узундугу 1,7 миң <i>км</i>, автомобилдики 5,7 миң <i>км</i> (асфальтталган), суу жолунуку 4,1 миң <i>км</i>. Печора, Вычегда дарыяларында кеме жүрөт. Куур транспорту да өнүккөн (нефть куурунуку 1,7 миң <i>км</i>, газдыкы 3,6 миң <i>км</i>). Ири порттору: Печо&shy;ра, Емва, Вуктыл.<br>РИАнын Урал бөлүмүнүн илимий борбору, 510 мек&shy;тепке чейинки ж-а 503 жалпы билим берүүчү мекемелер, 55 башталгыч ж-а орто окуу жайы, 27 ЖОЖ, 5 театр (анын ичинде музыкалык, куурчак), филар&shy;мония, 21 музей, 4 китепкана бар. Республикада «Крас&shy;ное знамя», «Республика», «Молодёжь Севера» ж-а «Коми му» (1919, коми тилинде) ж-а ра&shy;йондук гезиттер чыгат. Туризм өнүгүүдө. Не&shy;гизги сырткы соода шериктештери: Нидерланд, Германия, Финляндия, Швеция, Австрия, Улуу Британия, Латвия, Украина ж-а Польша.
-ри айдалат. Мал чарбасы эт-сүт багытында. Чоч&shy;ко ж-а канаттуулар комплекстери ө. ж-луу бор&shy;борлорду жабдууга багытталган. Респ-да Ев&shy;ропанын түндүгүндөгү бугулардын жалпы саны&shy;нын <sup>1</sup>/ и асыралат.<br>
+Ад.: Коми, Республика Коми//БРЭ, спец. том. Россия, М.,2004; Коми//Большая Российская Эн&shy;циклопедия, Т. 14, М., 2009.
 [[Категория:4-том, 353-402 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-12-13T17:01:37Z

1 версия

← Мурунку нускасы	17:01, 13 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol4>KadyrM, 12:36, 13 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата

2025-12-13T12:36:26Z

Жаңы барак

КО́МИ , К о м и Р е с п у б л и к а с ы Россиянын Европа бөлүгүнүн түн.-чыгышында жайгашкан. Аянты 416, 8 миң км2. Калкы 968,2 миң (2008). 
Адм.-айм. жактан 12 районго, 10 шаарга, 29 шаарчага бөлүнөт. Борбору – Сыктывкар ш.
Калкынын негизин орустар (57,7%), комилер (23,3), украиндер түзөт; о. эле башка улут
өкүлдөрү да жашайт. Орт. жыштыгы 1 км2 жерге 2,7 киши туура келет. Динге ишенгендердин көпчүлүгү православныйлар, протестанттар да бар. Шаар калкы 75,3%. Ири шаарлары: Воркута, Ухта, Печора, Усинск, Сосногорск, Инта. Республика Түн.-Батыш федерация округуна кирет. Мамл. бийлигинин органдар системасы Россиянын ж-а К. Респ-нын конституциясы тарабынан аныкталат. 
Экол. абалы калк аз жайгашкан түш.-чыгышында ж-а түн.-батышында канааттандырарлык, ал эми нефть ж-а газ казылып алынган аймактарында курч абалда. Тайгада (бугу жа-

[[File:КОМИ26.png | thumb | Сысоло дарыясынын алабындагы түштүк тайга карагайлары.]]
йытынын негизинде) деградацияга учураган жерлер кездешет. Жылына атм-га 790 миң т уулуу заттар чыгарылат. Коргоого алынган табигый аймактар системасы (аянты респ-нын аймагынын 14,6%ин түзөт) Европадагы эң ири Печора-
Илыч коругу ж-а мамл. улуттук парк – Югыд
Ваганын карамагына киргизилип, Коминин кол тийбеген токойлору деген жалпы ат м-н Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине катталган. Респнын аймагынын көпчүлүк бөлүгү түзөң. Аймагынан Тиман токол тоосу ж-а Уралдын түн. бөлүгү (эң бийик жери 1895 м) орун алган. Алардын аралыгында Печора түздүгү жайгашкан. 
Жылдык орт. темп-расы 0–1°С, эң түн.-чыгышында –4°Сден –6°Сге чейин. Кышы узак, суук;
жайы кыска, салыштырмалуу жылуу. Январдын орт. темп-расы –17°С, июлдуку 11–15°С. Жылдык жаан-чачыны 700–1500 мм. Түндүгүндө
ж-а түн.-чыгышында түбөлүк тоң жатат. Аймагы өтө нымдуу болгондуктан, саздуу келип, дарыя тармактары жыш. Алар Баренц, Каспий ж-а Кара (Карск) деңиздеринин алаптарына кирет. Ири дарыялары: Печора, Вычегда, Мезень. Көптөгөн көлдөрү бар; эң ирилери: Ямозё- ра (аянты 31,1 км2), Синдорский (28,5 км2). Печора д-нын алабы саздак. Аймагынын басымдуу бөлүгүн тайга зонасы ж-а 69%ин токой ээлейт. Күлбото топурагы басымдуу. Карагай, көк карагай, бал карагай, кызыл карагай өсөт. Түндүктө 66° түн. кеңдикте тайга токойлуу тундра м-н алмашат. Кен байлыктарынан таш көмүр, нефть, газ, боксит, хромит, титан, марганец, барит ж-а кварц казылып алынат. Минералдык суулар чыгат. К-да региондук бир нече заказник (37 комплекстүү, 15 ихтиология, 30
ботаника, 38 токой, 48 флора, 5 шалбаа, бир
геол. ж-а бир зоол.) уюштурулган ж-а 200дөн ашык табият эстелиги (а. и. 46 геол., 32 ботаника, 13 суу ж-а 18 саз) бар. 
Коми крайы 1478-ж. Россиянын курамына кирген. 1921-ж. 22-августта Коми (Зырян) АОсу (РСФСРдин курамында, 1936-ж. Коми АССРи 1990-ж. Коми ССРи болуп кайра түзүлгөн. 1992- жылдан Коми Республикасы. 
К. Түн. экон. райондун курамына кирет. Ө. ж. продукциясынын көлөмү а. ч. продуктусунан 40 эсе жогору (2006). Региондун дүң продукциясынын структурасында ө. ж-дын үлүшү 48,1%, транспорт м-н байланыштыкы 12,6%, дүң ж-а
чекене сооданыкы 9,1%, кыймылсыз мүлк (ижарага берүү ж. б.) 9,1%, курулуш 7,5%, айыл ж-а токой чарбасыныкы 3,2%. К. Россия экономикасында өнүккөн токой ө. ж. комплекси м-н өзгөчөлөнөт. Фанера (1-орунда; 12%), целлюлоза (3-; 14,9%), кагаз ж-а картон (4-; 6,4%),
тактай материалдар (9-; 3,1%) өндүрүштөрү
өнүккөн. К. Россиянын Түн. Европасынын негизги отун базасы болуп эсептелинет (40ка жакын нефть кени иштетилет), токой, жыгаччылык, целлюлоза-кагаз (23,5%, «Сыктывкар токой ө. ж. комплекси»), электр энергетика (К. Р-нын керектөөсүн толугу м-н камсыз кылат), тамак-аш (ири ишканалары: «Сыктывкархлеб»,
«Юбилейный» кондитер ф-касы, о. эле эт, сүт, ликёр-арак ж. б.) ө. ж. ишканалары иштейт. 
А. ч-га жарактуу жери респ-нын аймагынын
0,5%ин ээлейт (а. и. айдоо аянты 30,6%). Тоют
өсүмдүктөрү, картөшкө, жашылча, дан эгинде-

ри айдалат. Мал чарбасы эт-сүт багытында. Чочко ж-а канаттуулар комплекстери ө. ж-луу борборлорду жабдууга багытталган. Респ-да Европанын түндүгүндөгү бугулардын жалпы санынын 1/ и асыралат. 
Т. ж-нун уз. 1,7 миң км, автомобилдики 5,7 миң км (асфальтталган), суу жолунуку 4,1 миң км. Печора, Вычегда д-нда кеме жүрөт. Куур транспорту да өнүккөн (нефть куурунуку 1,7 миң км, газдыкы 3,6 миң км). Ири порттору: Печора, Емва, Вуктыл. 
РИАнын Урал бөлүмүнүн ил. борбору, 510 мектепке чейинки ж-а 503 жалпы билим берүүчү мекемелер, 55 башталгыч ж-а орто окуу жайы, 27 ЖОЖ, 5 театр (а. и. муз., куурчак), филармония, 21 музей, 4 китепкана бар. Респ-да «Красное знамя», «Республика», «Молодёжь Севера» ж-а «Коми му» (1919, коми тилинде) ж-а райондук гезиттер чыгат. Туризм өнүгүүдө. Негизги сырткы соода шериктештери: Нидерланд, Германия, Финляндия, Швеция, Австрия, Улуу Британия, Латвия, Украина ж-а Польша.

Ад.: Коми, Республика Коми//БРЭ, спец. том. 
Россия, М.,2004; Коми//Большая Российская Энциклопедия, Т. 14, М., 2009.
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]