КОМУЗ - Түзөтүүлөр тарыхы

Temirkan, 03:25, 26 Март (Жалган куран) 2026 карата

2026-03-26T03:25:14Z

← Мурунку нускасы		03:25, 26 Март (Жалган куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КОМУЗ</b> , ч е р т м е к – кыргыз элинин улуттук кылдуу чертме музыкалык аспабы. Түрк элдеринде улуттук тартма, чертме жана какма аспаптардын кобус (хобус), комыс, кобуз (хомуз), кумуз деп аталышы комуздун эң байыркы аспап экенин далилдейт. Комуз экме жана жапайы жыгачтардан (өрүк, алмурут, карагай, арча, жапан тал) алмурут түспөлүндө чабылып, моюну ичкерип кетет. Жалбырагы күбүлгөн жана мөмөсү бышкан кезде кыйылган өрүктүн жыгачы сомдолуп, сууга кайнатылып, ышталып чабылган комуз бек жана добуштуу болот. Комуздун жалпы узундугу 75 <i>см</i> чамалуу. Комуз турпаты баш, моюн, тулку, чара, капкак, куткун, тепкек, үч кулак, үч кылдан турат. Эки четки кылы <i>унисондо,</i> ортонкусу четкиге карай квинтага же квартага толгонот. Кулагы өрүктөн, арчадан же мүйүздөн, ал эми кылы көбүнчө эки тиштүү		<b type='title'>КОМУЗ</b> , ч е р т м е к – кыргыз элинин улуттук кылдуу чертме музыкалык аспабы. Түрк элдеринде улуттук тартма, чертме жана какма аспаптардын кобус (хобус), комыс, кобуз (хомуз), кумуз деп аталышы комуздун эң байыркы аспап экенин далилдейт. Комуз экме жана жапайы жыгачтардан (өрүк, алмурут, карагай, арча, жапан тал) алмурут түспөлүндө чабылып, моюну ичкерип кетет. Жалбырагы күбүлгөн жана мөмөсү бышкан кезде кыйылган өрүктүн жыгачы сомдолуп, сууга кайнатылып, ышталып чабылган комуз бек жана добуштуу болот. Комуздун жалпы узундугу 75 <i>см</i> чамалуу. Комуз турпаты баш, моюн, тулку, чара, капкак, куткун, тепкек, үч кулак, үч кылдан турат. Эки четки кылы <i>унисондо,</i> ортонкусу четкиге карай квинтага же квартага толгонот. Кулагы өрүктөн, арчадан же мүйүздөн, ал эми кылы көбүнчө эки тиштүү кыргыз койлорунун ичегисинен жасалат. Муздак сууга салынган ичеги сыдыргы менен тазаланган соң, ийик менен оңго ийрилип, анан аябай кере тартылып коюлат (кийин ичеги кылдын ордуна тарамыш же жасалма тарамыш жип тагылып калды). Залкар комузчулар кылды добушуна жараша өтө кылдаттык менен тандашкан. Кээде бир койдун ичегисинен бир кыл гана жасалган. 1930-жылдары эл аспаптар оркестри үчүн комуздун өркүндөтүлгөн беш түрү (комуз-пикколо, комуз-прима, комуз-альт, комуз-тенор, комуз-бас) жасалган. 1952–1953-жылдары А. Петросянц менен С. Диденко комуздун дагы жаңы түрүн сунуш кылып, ал Ташкент мамлекеттик консерваториясынын эл аспаптарын өркүндөтүү боюнча эксперименттик лабораториясында жүзөгө ашырган. Азыр <i>Кыргыз эл аспаптар оркестринде</i> комуздун төрт түрү (комуз-прима, комуз-секунда, комузальт, комуз-бас) чертилет. Комузда күүлөр чертилип, ырлар коштолот жана оркестрде ойнолот. Усталар Ш. Исаков менен К. Тойчинов жасаган электр комуз да колдонулуп жүрөт. Комузду мыкты чапкан усталар: Айманбет, Жансерке, Чалагыз Иманкулов, Нурак Абдрахманов, Орозобай Кенчинбаев, Намазбек Уралиев. Комуз черткендерди комузчу, чертмекчи дешет.

	кыргыз койлорунун ичегисинен жасалат. Муздак сууга салынган ичеги сыдыргы менен тазаланган соң, ийик менен оңго ийрилип, анан аябай кере тартылып коюлат (кийин ичеги кылдын ордуна тарамыш же жасалма тарамыш жип тагылып калды). Залкар комузчулар кылды добушуна жараша өтө кылдаттык менен тандашкан. Кээде бир койдун ичегисинен бир кыл гана жасалган. 1930-жылдары эл аспаптар оркестри үчүн комуздун өркүндөтүлгөн беш түрү (комуз-пикколо, комуз-прима, комуз-альт, комуз-тенор, комуз-бас) жасалган. 1952–1953-жылдары А. Петросянц менен С. Диденко комуздун дагы жаңы түрүн сунуш кылып, ал Ташкент мамлекеттик консерваториясынын эл аспаптарын өркүндөтүү боюнча эксперименттик лабораториясында жүзөгө ашырган. Азыр <i>Кыргыз эл аспаптар оркестринде</i> комуздун төрт түрү (комуз-прима, комуз-секунда, комузальт, комуз-бас) чертилет. Комузда күүлөр чертилип, ырлар коштолот жана оркестрде ойнолот. Усталар Ш. Исаков менен К. Тойчинов жасаган электр комуз да колдонулуп жүрөт. Комузду мыкты чапкан усталар: Айманбет, Жансерке, Чалагыз Иманкулов, Нурак Абдрахманов, Орозобай Кенчинбаев, Намазбек Уралиев. Комуз. черткендерди комузчу, чертмекчи дешет.

	<p align="right"></p>[[File:КОМУЗ37.png \| thumb \| 1 – кулактары; 2 – моюну; 3 – кылдары; 4 – чарасы; 5 – капкагы; 6 – тепкеги (тээк); 7 – куткуну.]]		<p align="right"></p>[[File:КОМУЗ37.png \| thumb \| 1 – кулактары; 2 – моюну; 3 – кылдары; 4 – чарасы; 5 – капкагы; 6 – тепкеги (тээк); 7 – куткуну.]]
	<i type="author">Б. Алагушов.</i>		<i type="author">Б. Алагушов.</i>
	[[Категория:4-том, 353-402 бб]]		[[Категория:4-том, 353-402 бб]]

Lera, 04:34, 16 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата

2025-12-16T04:34:39Z

← Мурунку нускасы		04:34, 16 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КОМУЗ</b> , ч е р т м е к – кыргыз элинин улуттук		<b type='title'>КОМУЗ</b> , ч е р т м е к – кыргыз элинин улуттук кылдуу чертме музыкалык аспабы. Түрк элдеринде улуттук тартма, чертме жана какма аспаптардын кобус (хобус), комыс, кобуз (хомуз), кумуз деп аталышы комуздун эң байыркы аспап экенин далилдейт. Комуз экме жана жапайы жыгачтардан (өрүк, алмурут, карагай, арча, жапан тал) алмурут түспөлүндө чабылып, моюну ичкерип кетет. Жалбырагы күбүлгөн жана мөмөсү бышкан кезде кыйылган өрүктүн жыгачы сомдолуп, сууга кайнатылып, ышталып чабылган комуз бек жана добуштуу болот. Комуздун жалпы узундугу 75 <i>см</i> чамалуу. Комуз турпаты баш, моюн, тулку, чара, капкак, куткун, тепкек, үч кулак, үч кылдан турат. Эки четки кылы <i>унисондо,</i> ортонкусу четкиге карай квинтага же квартага толгонот. Кулагы өрүктөн, арчадан же мүйүздөн, ал эми кылы көбүнчө эки тиштүү
	кылдуу чертме ~~муз.~~ аспабы. Түрк элдеринде улуттук тартма, чертме ~~ж-а~~ какма аспаптардын кобус (хобус), комыс, кобуз (хомуз), кумуз деп аталышы ~~К-дун~~ эң байыркы аспап экенин далилдейт. К. экме ~~ж-а~~ жапайы жыгачтардан (өрүк, алмурут, карагай, арча, жапан тал) алмурут түспөлүндө чабылып, моюну ичкерип кетет. Жалбырагы күбүлгөн ~~ж-а~~ мөмөсү бышкан кезде кыйылган өрүктүн жыгачы сомдолуп, сууга кайнатылып, ышталып чабылган К. бек ~~ж-а~~ добуштуу болот. ~~К-дун~~ жалпы ~~уз.~~ 75 <i>см</i> чамалуу. К. турпаты баш, моюн, тулку, чара, капкак, куткун, тепкек, үч кулак, үч кылдан турат. Эки
	четки кылы <i>унисондо,</i> ортонкусу четкиге карай квинтага же квартага толгонот. Кулагы өрүктөн,

			кыргыз койлорунун ичегисинен жасалат. Муздак сууга салынган ичеги сыдыргы менен тазаланган соң, ийик менен оңго ийрилип, анан аябай кере тартылып коюлат (кийин ичеги кылдын ордуна тарамыш же жасалма тарамыш жип тагылып калды). Залкар комузчулар кылды добушуна жараша өтө кылдаттык менен тандашкан. Кээде бир койдун ичегисинен бир кыл гана жасалган. 1930-жылдары эл аспаптар оркестри үчүн комуздун өркүндөтүлгөн беш түрү (комуз-пикколо, комуз-прима, комуз-альт, комуз-тенор, комуз-бас) жасалган. 1952–1953-жылдары А. Петросянц менен С. Диденко комуздун дагы жаңы түрүн сунуш кылып, ал Ташкент мамлекеттик консерваториясынын эл аспаптарын өркүндөтүү боюнча эксперименттик лабораториясында жүзөгө ашырган. Азыр <i>Кыргыз эл аспаптар оркестринде</i> комуздун төрт түрү (комуз-прима, комуз-секунда, комузальт, комуз-бас) чертилет. Комузда күүлөр чертилип, ырлар коштолот жана оркестрде ойнолот. Усталар Ш. Исаков менен К. Тойчинов жасаган электр комуз да колдонулуп жүрөт. Комузду мыкты чапкан усталар: Айманбет, Жансерке, Чалагыз Иманкулов, Нурак Абдрахманов, Орозобай Кенчинбаев, Намазбек Уралиев. Комуз. черткендерди комузчу, чертмекчи дешет.

			<p align="right"></p>[[File:КОМУЗ37.png \| thumb \| 1 – кулактары; 2 – моюну; 3 – кылдары; 4 – чарасы; 5 – капкагы; 6 – тепкеги (тээк); 7 – куткуну.]]
	[[File:КОМУЗ37.png \| thumb \| 1 – кулактары; 2 – моюну; 3 – кылдары; 4 – чарасы; 5 – капкагы; 6 – тепкеги (тээк); 7 – куткуну.]]		<i type="author">Б. Алагушов.</i>
	арчадан же мүйүздөн, ал эми кылы көбүнчө эки тиштүү кыргыз койлорунун ичегисинен жасалат. Муздак сууга салынган ичеги сыдыргы м-н тазаланган соң, ийик м-н оңго ийрилип, анан аябай кере тартылып коюлат (кийин ичеги кылдын ордуна тарамыш же жасалма тарамыш жип тагылып калды). Залкар комузчулар кылды добушуна жараша өтө кылдаттык м-н тандашкан. Кээде бир койдун ичегисинен бир кыл гана жасалган. 1930-жылдары эл аспаптар оркестри үчүн К-дун өркүндөтүлгөн беш түрү (комуз-пикколо, комуз-прима, комуз-альт, комуз-тенор, комуз-бас) жасалган. 1952–53-ж.
	А. Петросянц м-н С. Диденко К-дун дагы жаңы түрүн сунуш кылып, ал Ташкент мамл. консерваториясынын эл аспаптарын өркүндөтүү б-ча эксперименттик лабор-нда жүзөгө ашырган. Азыр <i>Кыргыз эл аспаптар оркестринде</i> К-дун төрт түрү (комуз-прима, комуз-секунда, комузальт, комуз-бас) чертилет. К-да күүлөр чертилип, ырлар коштолот ж-а оркестрде ойнолот. Усталар Ш. Исаков м-н К. Тойчинов жасаган электр комуз да колдонулуп жүрөт. К-ду мыкты чапкан усталар: Айманбет, Жансерке, Чалагыз Иманкулов, азыр Нурак Абдрахманов, Орозобай Кенчинбаев, Намазбек Уралиев. К. черткендерди комузчу, чертмекчи дешет.

	~~<p align='right'>~~<i type='author'>Б. Алагушов.</i~~></p~~>
	[[Категория:4-том, 353-402 бб]]		[[Категория:4-том, 353-402 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-12-13T17:01:38Z

1 версия

← Мурунку нускасы	17:01, 13 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol4>KadyrM, 12:36, 13 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата

2025-12-13T12:36:26Z

Жаңы барак

КОМУЗ , ч е р т м е к – кыргыз элинин улуттук
кылдуу чертме муз. аспабы. Түрк элдеринде улуттук тартма, чертме ж-а какма аспаптардын кобус (хобус), комыс, кобуз (хомуз), кумуз деп аталышы К-дун эң байыркы аспап экенин далилдейт. К. экме ж-а жапайы жыгачтардан (өрүк, алмурут, карагай, арча, жапан тал) алмурут түспөлүндө чабылып, моюну ичкерип кетет. Жалбырагы күбүлгөн ж-а мөмөсү бышкан кезде кыйылган өрүктүн жыгачы сомдолуп, сууга кайнатылып, ышталып чабылган К. бек ж-а добуштуу болот. К-дун жалпы уз. 75 см чамалуу. К. турпаты баш, моюн, тулку, чара, капкак, куткун, тепкек, үч кулак, үч кылдан турат. Эки
четки кылы унисондо, ортонкусу четкиге карай квинтага же квартага толгонот. Кулагы өрүктөн,

[[File:КОМУЗ37.png | thumb | 1 – кулактары; 2 – моюну; 3 – кылдары; 4 – чарасы; 5 – капкагы; 6 – тепкеги (тээк); 7 – куткуну.]]
арчадан же мүйүздөн, ал эми кылы көбүнчө эки тиштүү кыргыз койлорунун ичегисинен жасалат. Муздак сууга салынган ичеги сыдыргы м-н тазаланган соң, ийик м-н оңго ийрилип, анан аябай кере тартылып коюлат (кийин ичеги кылдын ордуна тарамыш же жасалма тарамыш жип тагылып калды). Залкар комузчулар кылды добушуна жараша өтө кылдаттык м-н тандашкан. Кээде бир койдун ичегисинен бир кыл гана жасалган. 1930-жылдары эл аспаптар оркестри үчүн К-дун өркүндөтүлгөн беш түрү (комуз-пикколо, комуз-прима, комуз-альт, комуз-тенор, комуз-бас) жасалган. 1952–53-ж.
А. Петросянц м-н С. Диденко К-дун дагы жаңы түрүн сунуш кылып, ал Ташкент мамл. консерваториясынын эл аспаптарын өркүндөтүү б-ча эксперименттик лабор-нда жүзөгө ашырган. Азыр Кыргыз эл аспаптар оркестринде К-дун төрт түрү (комуз-прима, комуз-секунда, комузальт, комуз-бас) чертилет. К-да күүлөр чертилип, ырлар коштолот ж-а оркестрде ойнолот. Усталар Ш. Исаков м-н К. Тойчинов жасаган электр комуз да колдонулуп жүрөт. К-ду мыкты чапкан усталар: Айманбет, Жансерке, Чалагыз Иманкулов, азыр Нурак Абдрахманов, Орозобай Кенчинбаев, Намазбек Уралиев. К. черткендерди комузчу, чертмекчи дешет.

Б. Алагушов.
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]