http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9A%D0%A0%D0%95%D0%9C%D0%9D%D0%98%D0%99
КРЕМНИЙ - Түзөтүүлөр тарыхы
2026-04-21T21:29:04Z
Уикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхы
MediaWiki 1.40.0
http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%A0%D0%95%D0%9C%D0%9D%D0%98%D0%99&diff=44138&oldid=prev
Dilde, 03:04, 6 Февраль (Бирдин айы) 2026 карата
2026-02-06T03:04:47Z
<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">03:04, 6 Февраль (Бирдин айы) 2026 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><b type='title'>КРЕ&#769;МНИЙ</b> (лат. Silicium), Si – элементтердин</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><b type='title'>КРЕ&#769;МНИЙ</b> (лат. Silicium), Si – элементтердин</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>мезгилдик системасынын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">IVтобунда </del>жайгашкан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хим. </del>элемент, ат. н. 14, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ат. м. </del>28,086. Табиятта</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>мезгилдик системасынын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">IV тобунда </ins>жайгашкан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">химиялык </ins>элемент, ат. н. 14, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атомдук массасы </ins>28,086. Табиятта <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>үч изотоптун аралашмасынан турат: <sup>28</sup>Si, <sup>29</sup>Si</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>үч изотоптун аралашмасынан турат: <sup>28</sup>Si, <sup>29</sup>Si</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жана <sup>30</sup>Si. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кремнийдин </ins>майда күкүмдөрү боз, ири крис&shy;таллдары күңүрт кара. Табиятта таралышы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>2-орунда (кычкылтектен кийинки) турат. 1825-ж. <i>Берцелиус</i> фтордуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кремнийди </ins>SiF<sub>4 </sub>калий менен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>калыбына келтирүүдөн жаңы элемент ачып, аны <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>силиций деп атаган. Жер кыртышындагы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кремнийдин </ins>12%и SiO<sub>2 </sub>– кремнезём, 75%и татаал кычкыл&shy;тектүү бирикмелери (чопо, талаа шпаты, сла&shy;нец, слюда ж. б.) түрүндө кездешет. Кристалл&shy;дык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кремний </ins>– <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тыгыздыгы </ins>2,33 <i>г/см</i><sup>3</sup>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">балкып </ins>эрүү t 1417°С <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> ж-а </ins>кайноо t 2600°С болгон катуу зат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кремний </ins>көп&shy;чүлүк бирикмелеринде IV валенттүү: SiH<sub>4</sub>, SiF<sub>4</sub>, SiO<sub>2</sub>, Si<sub>3</sub>N<sub>4 </sub>ж. б., II валенттүү да SiО боло алат. Кычкылтек <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> м-н кремний </ins>кош оксидин SiO<sub>2</sub>, оксидин SiO, галогендер <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>галогениддерди SiХ<sub>4</sub>, суу&shy;тек <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>силандарды Si<sub><i>n</i></sub>H<sub>2</sub><sub><i>n</i></sub><sub>+2 </sub>(жалпы форму&shy;ласы), металлдар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>силициддерди – кыйын&shy;дык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>эриген заттарды пайда кылат. Бөлмө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">температу </ins>расында майдаланган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кремний м-н </ins>фтор гана реак&shy;цияга кире алат: Si + 2F<sub>2 </sub>= SiF<sub>4</sub>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кремний </ins>хлор <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>400–600°Cде, көмүртек <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>азот <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>өтө жо&shy;горку <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">температурада </ins>аракеттенет. Кадимки шартта <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кремнийге кислоталар </ins>таасир этпейт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кремний </ins>щелочтор <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>аракеттенип, суутекти <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>силикаттарды пай&shy;да кылат: Si + 2NaOH + H<sub>2</sub>O = Na<sub>2</sub>SiO<sub>3 </sub>+ 2H<sub>2</sub>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кремний </ins>кычкылтек <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>–Si–O–Si–O– сыяктуу узун чынжырларды пайда кылган туруктуу бирик&shy;мелери кеңири таралган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мисалы</ins>, табигый <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>синтез жолу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> м-н </ins>алынган силикаттар. Анын мо&shy;лекуласында ар бир <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кремний </ins>атому төрт кычкылтек атому <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>жөнөкөй байланыш түзөт. Ошол эле учурда ар бир кычкылтек атому <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кремнийдин </ins>эки ато&shy;му <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>байланышат. Натыйжада полимердик түзүлүштөгү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">химиялык </ins>бирикме – SiO<sub>2 </sub>пайда болот. Ал – кыйындык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>эрүүчү, кадимки шартта катуу зат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кремнийдин </ins>95–98% <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">техникалык </ins>түрү арзан сырьё <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">–кремнезёмду </ins>(SiO<sub>2</sub>) жогорку темп-рада көмүртек <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>калыбына келтирүүдөн алынат: SiO<sub>2</sub>+2C =Si+2CO. Ал эми өзгөчө таза <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кремний </ins>алуу үчүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">техникалык кремний </ins>жеңил учма бирикмелерге SiCl<sub>4</sub>, SiI<sub>4 </sub>ж. б. өткөрүлөт да, бир нече жолу буулантуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>муз&shy;датуудан кийин тазаланган бирикме жогорку <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">температурада </ins>суутек же чаң түрүндөгү цинк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>калыбына келтирилет. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кремний </ins>жарым өткөргүч тех&shy;никада, электроникада, электр-техникасында негизги материал катары кызмат кылса, күн ба&shy;тареясы катары космос кемелерин электр энер&shy;гиясы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>камсыз кылат. Чоюн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>болотко алардын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">механикалык </ins>касиеттерин жакшыртуу үчүн ко&shy;шулат. Карборунддан SiC жасалган кайрак таштар катуулугу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">огюнча </ins>алмаздан кийин турат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кремнийдин оргганикалык </ins>бирикмелеринен жасалган мате&shy;риалдар жогорку <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">температурага </ins>чыдамдуу, электр изолятору катары суу чөйрөсүндө да мыкты ка&shy;сиеттерге ээ. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кремнийдин органикалык </ins>бирикмелеринен алын&shy;ган майлоочу майлар өтө жогорку <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>өтө тө&shy;мөнкү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">температурада </ins>баштапкы касиеттерин өз&shy;гөртпөстөн сактап калат. Мындай майлар – <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">20–30 </ins><i>км</i> бийиктикте учкан реактивдүү самолёттор&shy;дун кыймылдаткычтарын майлоо үчүн алмаш&shy;кыс материал.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жана <sup>30</sup>Si. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-дин </del>майда күкүмдөрү боз, ири крис&shy;таллдары күңүрт кара. Табиятта таралышы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>2-орунда (кычкылтектен кийинки) турат. 1825-ж. <i>Берцелиус</i> фтордуу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-ди </del>SiF<sub>4 </sub>калий менен</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>калыбына келтирүүдөн жаңы элемент ачып, аны</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>силиций деп атаган. Жер кыртышындагы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-дин </del>12%и SiO<sub>2 </sub>– кремнезём, 75%и татаал кычкыл&shy;тектүү бирикмелери (чопо, талаа шпаты, сла&shy;нец, слюда ж. б.) түрүндө кездешет. Кристалл&shy;дык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К.</del>– <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тыгызд. </del>2,33 <i>г/см</i><sup>3</sup>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б. </del>эрүү t 1417°С</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>кайноо t 2600°С болгон катуу зат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>көп&shy;чүлүк бирикмелеринде IV валенттүү: SiH<sub>4</sub>, SiF<sub>4</sub>, SiO<sub>2</sub>, Si<sub>3</sub>N<sub>4 </sub>ж. б., II валенттүү да SiО боло алат. Кычкылтек <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен К. </del>кош оксидин SiO<sub>2</sub>, оксидин SiO, галогендер <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>галогениддерди SiХ<sub>4</sub>, суу&shy;тек <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>силандарды Si<sub><i>n</i></sub>H<sub>2</sub><sub><i>n</i></sub><sub>+2 </sub>(жалпы форму&shy;ласы), металлдар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>силициддерди – кыйын&shy;дык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>эриген заттарды пайда кылат. Бөлмө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">темп-</del>расында майдаланган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. менен </del>фтор гана реак&shy;цияга кире алат: Si + 2F<sub>2 </sub>= SiF<sub>4</sub>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>хлор <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>400–600°Cде, көмүртек <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>азот <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>өтө жо&shy;горку <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">темп-рада </del>аракеттенет. Кадимки шартта <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-ге к-талар </del>таасир этпейт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>щелочтор <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>аракеттенип, суутекти <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>силикаттарды пай&shy;да кылат: Si + 2NaOH + H<sub>2</sub>O = Na<sub>2</sub>SiO<sub>3 </sub>+ 2H<sub>2</sub>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>кычкылтек <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>–Si–O–Si–O– сыяктуу узун</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>чынжырларды пайда кылган туруктуу бирик&shy;мелери кеңири таралган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мис.</del>, табигый <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>синтез жолу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>алынган силикаттар. Анын мо&shy;лекуласында ар бир <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>атому төрт кычкылтек атому <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>жөнөкөй байланыш түзөт. Ошол эле учурда ар бир кычкылтек атому <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-дин </del>эки ато&shy;му <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>байланышат. Натыйжада полимердик</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>түзүлүштөгү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хим. </del>бирикме – SiO<sub>2 </sub>пайда болот. Ал – кыйындык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>эрүүчү, кадимки шартта катуу зат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-дин </del>95–98% <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тех. </del>түрү арзан сырьё <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">–</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кремнезёмду </del>(SiO<sub>2</sub>) жогорку темп-рада көмүртек <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>калыбына келтирүүдөн алынат: SiO<sub>2</sub>+2C <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">=</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=Si+2CO. Ал эми өзгөчө таза <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>алуу үчүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тех. К. </del>жеңил учма бирикмелерге SiCl<sub>4</sub>, SiI<sub>4 </sub>ж. б.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өткөрүлөт да, бир нече жолу буулантуу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>муз&shy;датуудан кийин тазаланган бирикме жогорку <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">темп-рада </del>суутек же чаң түрүндөгү цинк <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>калыбына келтирилет. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>жарым өткөргүч тех&shy;никада, электроникада, электр-техникасында негизги материал катары кызмат кылса, күн ба&shy;тареясы катары космос кемелерин электр энер&shy;гиясы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>камсыз кылат. Чоюн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>болотко алардын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мех. </del>касиеттерин жакшыртуу үчүн ко&shy;шулат. Карборунддан SiC жасалган кайрак</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>таштар катуулугу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>алмаздан кийин турат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-дин орг. </del>бирикмелеринен жасалган мате&shy;риалдар жогорку <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">темп-рага </del>чыдамдуу, электр изолятору катары суу чөйрөсүндө да мыкты ка&shy;сиеттерге ээ. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-дин орг. </del>бирикмелеринен алын&shy;ган майлоочу майлар өтө жогорку <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>өтө тө&shy;мөнкү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">темп-рада </del>баштапкы касиеттерин өз&shy;гөртпөстөн сактап калат. Мындай майлар – <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">20–</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">30 </del><i>км</i> бийиктикте учкан реактивдүү самолёттор&shy;дун кыймылдаткычтарын майлоо үчүн алмаш&shy;кыс материал.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Кремний и его сплавы. Екатеринбург, 2005.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Кремний и его сплавы. Екатеринбург, 2005.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l21">21 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">7 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p align='right'><i type='author'>А. Сүйүнбекова.</i></p></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p align='right'><i type='author'>А. Сүйүнбекова.</i></p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:4-том, 547-596 бб]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:4-том, 547-596 бб]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
</table>
Dilde
http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%A0%D0%95%D0%9C%D0%9D%D0%98%D0%99&diff=43663&oldid=prev
Kadyrm: 1 версия
2026-01-29T10:05:27Z
<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:05, 29 Январь (Үчтүн айы) 2026 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>
Kadyrm
http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%A0%D0%95%D0%9C%D0%9D%D0%98%D0%99&diff=43662&oldid=prev
vol4>KadyrM, 03:59, 29 Январь (Үчтүн айы) 2026 карата
2026-01-29T03:59:51Z
<p></p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><b type='title'>КРЕ&#769;МНИЙ</b> (лат. Silicium), Si – элементтердин<br />
мезгилдик системасынын IVтобунда жайгашкан хим. элемент, ат. н. 14, ат. м. 28,086. Табиятта<br />
үч изотоптун аралашмасынан турат: <sup>28</sup>Si, <sup>29</sup>Si<br />
жана <sup>30</sup>Si. К-дин майда күкүмдөрү боз, ири крис&shy;таллдары күңүрт кара. Табиятта таралышы б-ча 2-орунда (кычкылтектен кийинки) турат. 1825-ж. <i>Берцелиус</i> фтордуу К-ди SiF<sub>4 </sub>калий менен<br />
калыбына келтирүүдөн жаңы элемент ачып, аны<br />
силиций деп атаган. Жер кыртышындагы К-дин 12%и SiO<sub>2 </sub>– кремнезём, 75%и татаал кычкыл&shy;тектүү бирикмелери (чопо, талаа шпаты, сла&shy;нец, слюда ж. б.) түрүндө кездешет. Кристалл&shy;дык К.– тыгызд. 2,33 <i>г/см</i><sup>3</sup>, б. эрүү t 1417°С<br />
жана кайноо t 2600°С болгон катуу зат. К. көп&shy;чүлүк бирикмелеринде IV валенттүү: SiH<sub>4</sub>, SiF<sub>4</sub>, SiO<sub>2</sub>, Si<sub>3</sub>N<sub>4 </sub>ж. б., II валенттүү да SiО боло алат. Кычкылтек менен К. кош оксидин SiO<sub>2</sub>, оксидин SiO, галогендер менен галогениддерди SiХ<sub>4</sub>, суу&shy;тек менен силандарды Si<sub><i>n</i></sub>H<sub>2</sub><sub><i>n</i></sub><sub>+2 </sub>(жалпы форму&shy;ласы), металлдар менен силициддерди – кыйын&shy;дык менен эриген заттарды пайда кылат. Бөлмө темп-расында майдаланган К. менен фтор гана реак&shy;цияга кире алат: Si + 2F<sub>2 </sub>= SiF<sub>4</sub>. К. хлор менен<br />
400–600°Cде, көмүртек жана азот менен өтө жо&shy;горку темп-рада аракеттенет. Кадимки шартта К-ге к-талар таасир этпейт. К. щелочтор менен аракеттенип, суутекти жана силикаттарды пай&shy;да кылат: Si + 2NaOH + H<sub>2</sub>O = Na<sub>2</sub>SiO<sub>3 </sub>+ 2H<sub>2</sub>. К.<br />
кычкылтек менен –Si–O–Si–O– сыяктуу узун<br />
чынжырларды пайда кылган туруктуу бирик&shy;мелери кеңири таралган. Мис., табигый жана синтез жолу менен алынган силикаттар. Анын мо&shy;лекуласында ар бир К. атому төрт кычкылтек атому менен жөнөкөй байланыш түзөт. Ошол эле учурда ар бир кычкылтек атому К-дин эки ато&shy;му менен байланышат. Натыйжада полимердик<br />
түзүлүштөгү хим. бирикме – SiO<sub>2 </sub>пайда болот. Ал – кыйындык менен эрүүчү, кадимки шартта катуу зат. К-дин 95–98% тех. түрү арзан сырьё –<br />
кремнезёмду (SiO<sub>2</sub>) жогорку темп-рада көмүртек менен калыбына келтирүүдөн алынат: SiO<sub>2</sub>+2C =<br />
=Si+2CO. Ал эми өзгөчө таза К. алуу үчүн тех. К. жеңил учма бирикмелерге SiCl<sub>4</sub>, SiI<sub>4 </sub>ж. б.<br />
өткөрүлөт да, бир нече жолу буулантуу жана муз&shy;датуудан кийин тазаланган бирикме жогорку темп-рада суутек же чаң түрүндөгү цинк менен калыбына келтирилет. К. жарым өткөргүч тех&shy;никада, электроникада, электр-техникасында негизги материал катары кызмат кылса, күн ба&shy;тареясы катары космос кемелерин электр энер&shy;гиясы менен камсыз кылат. Чоюн жана болотко алардын мех. касиеттерин жакшыртуу үчүн ко&shy;шулат. Карборунддан SiC жасалган кайрак<br />
таштар катуулугу б-ча алмаздан кийин турат. К-дин орг. бирикмелеринен жасалган мате&shy;риалдар жогорку темп-рага чыдамдуу, электр изолятору катары суу чөйрөсүндө да мыкты ка&shy;сиеттерге ээ. К-дин орг. бирикмелеринен алын&shy;ган майлоочу майлар өтө жогорку жана өтө тө&shy;мөнкү темп-рада баштапкы касиеттерин өз&shy;гөртпөстөн сактап калат. Мындай майлар – 20–<br />
30 <i>км</i> бийиктикте учкан реактивдүү самолёттор&shy;дун кыймылдаткычтарын майлоо үчүн алмаш&shy;кыс материал.<br />
<br />
<br />
Ад.: Кремний и его сплавы. Екатеринбург, 2005.<br />
<br />
<p align='right'><i type='author'>А. Сүйүнбекова.</i></p><br />
[[Категория:4-том, 547-596 бб]]<br />
</div>
vol4>KadyrM