КЫРГЫЗДЫН УЛУТТУК КИЙИМДЕРИ - Түзөтүүлөр тарыхы

Lera, 04:38, 23 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата

2025-12-23T04:38:55Z

← Мурунку нускасы		04:38, 23 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КЫРГЫЗДЫН УЛУТТУК КИЙИМДЕРИ</b> – элдин этностук тарыхынын ажырагыс бир бөлүгү. Кыргыз кийими ~~ж-а~~ анын улуттук өзгөчөлүктөрү тарыхый узак мезгилде табигый жагдайлардын, көчмөн мал чарбанын ~~ж-а~~ ага байланган жашоо ыңгайынын өзгөчө шартында калыптанган. Кыргыздардын уруу-урук топторунун көчүп-конуусу, соода байланыштары, о. эле бөтөн элдер ~~м-н~~ узак убакытка чейин коңшулаш жашашы кийимдин өнүгүшүнө таасир тийгизген. Байыркы кыргыздардын кийимдери ~~ж-дө~~ алгачкы маалыматтар Тан династиясынын дооруна таандык кытай булактарында кездешет.		<b type='title'>КЫРГЫЗДЫН УЛУТТУК КИЙИМДЕРИ</b> – элдин этностук тарыхынын ажырагыс бир бөлүгү. Кыргыз кийими жана анын улуттук өзгөчөлүктөрү тарыхый узак мезгилде табигый жагдайлардын, көчмөн мал чарбанын жана ага байланган жашоо ыңгайынын өзгөчө шартында калыптанган. Кыргыздардын уруу-урук топторунун көчүп-конуусу, соода байланыштары, ошондой эле бөтөн элдер менен узак убакытка чейин коңшулаш жашашы кийимдин өнүгүшүнө таасир тийгизген. Байыркы кыргыздардын кийимдери жөнүндө алгачкы маалыматтар Тан династиясынын дооруна таандык кытай булактарында кездешет. «Тан-Шунун» династиялык жазмалары жана XVIII–XIX кылымдардагы тарыхый маалыматтар боюнча кыргыз төбөлдөрү кышкысын кундуз тебетей, жайкысын алтын алкагы бар, шоңшогой төбөлүү жана жээги кайрылган кийиз калпак, парча, жибек, баркыт, манат, кымкап жана ноотудан тигилген
	«Тан-Шунун» династиялык жазмалары ~~ж-а 18–19-к-дагы~~ тарыхый маалыматтар ~~б-ча~~ кыргыз төбөлдөрү кышкысын кундуз тебетей, жайкысын алтын алкагы бар, шоңшогой төбөлүү ~~ж-а~~ жээги кайрылган кийиз калпак, парча, жибек, баркыт, манат, кымкап ~~ж-а~~ ноотудан тигилген		сырт кийим, бутуна кызыл жеке өтүк кийип, белдерине жибек жоолук курчанган. Кедейлер кылчык жүндөн токулган кездемеден, жаргактан, таардан, арзан матадан тигилген кийимдерди кийип, белдерин боз кендир жоолук менен курчанышкан. Калпактары шөкөттөлбөгөн, буттарына соору өтүк кийишкен. Кыргыздар Кавказ, Түштүк Сибирь, Алтай, Орто Азия, Казакстан жана башка аймактардагы элдер менен мамилелеш болсо да, Кыргыз у.луттук кийимдери айкын этностук бөтөнчөлүккө ээ болгон. Кыргыз у.луттук кийимдеринин материалдык негизин тери, жүн, тыбыт жана сатып алынган түрдүү кездемелер түзгөн. Айбанат терилеринен жылуу кийимдерди (<i>ичик, тон, тебетей,</i> тумак), кайберен терилеринен жортуулга кийилүүчү кийимдерди (<i>кандагай, жаргак шым, чалбар</i> жана башкалар) тигишкен. Аялдар согуу жолу менен (өрмөктө) бышык кездемелерди токушкан, ал эми өсүмдүктүн буласынан токулган кездемелерди коңшу элдерден сатып алып же алмашып турушкан. XIX кылымдын 2-жарымында кийимдерди (бешмант, кемселдердин өңүрү, кеп такыялардын жаактары, белдемчи жана башкалар) сайма менен кооздошкон.<br>Кыргыз у.луттук кийимдери негизинен жынысына (аялдыкы, эркектики), жаш курагына (наристелердики, балдардыкы, кыздыкы, уулдуку) жана арналышы боюнча майрамдык, үйдө, үйлөнүү тоюнда, аза күтүүдө, аңчылык кийимдерине, жыл маалына (кышкы, жайкы) жараша бөлүнгөн. Аялдын кийимдери узун жана кенен тигилген көйнөктөрдөн (к. <i>Көйнөк</i>), багалектери көйнөктүн этегинен көрүнгөндөй кызыл ашыкка чейин узун тигилип, бели ычкыр менен байланган ыштан-дамбалдардан (түштүк тарапта дамбалдын багалеги бүйүрүлүп, оймо түшүрүлгөн жээк менен бастырылган), белден ылдый кийчү белдемчиден (к. <i>Белдемчи</i>) турган. XX кылымдын 1-жарымында аялдардын сырткы кийимдери <i>чапан</i> болгон. Ал эркектердин чапанына окшош бычылып тигилген,
	сырт кийим, бутуна кызыл жеке өтүк кийип, белдерине жибек жоолук курчанган. Кедейлер кылчык жүндөн токулган кездемеден, жаргактан, таардан, арзан матадан тигилген кийимдерди кийип, белдерин боз кендир жоолук ~~м-н~~ курчанышкан. Калпактары шөкөттөлбөгөн, буттарына соору өтүк кийишкен. Кыргыздар Кавказ, ~~Түш.~~ Сибирь, Алтай, О. Азия, Казакстан ~~ж. б.~~ аймактардагы элдер ~~м-н~~ мамилелеш болсо да, К. у. к. айкын этностук бөтөнчөлүккө ээ болгон. К. у. ~~к-нин~~ материалдык негизин тери, жүн, тыбыт ~~ж-а~~ сатып алынган түрдүү кездемелер түзгөн. Айбанат терилеринен жылуу кийимдерди (<i>ичик, тон, тебетей,</i> тумак), кайберен терилеринен жортуулга кийилүүчү ~~кийимдерди~~ (<i>кандагай, жаргак шым, чалбар</i> ~~ж. б.~~) тигишкен. Аялдар согуу жолу ~~м-н~~ (өрмөктө) бышык кездемелерди токушкан, ал эми өсүмдүктүн буласынан токулган кездемелерди коңшу элдерден сатып алып же алмашып турушкан. ~~19-~~к~~дын~~ 2-жарымында кийимдерди (бешмант, кемселдердин өңүрү, кеп такыялардын жаактары, белдемчи ~~ж. б.~~) сайма ~~м-н~~ кооздошкон.<br>
	К. у. к. негизинен жынысына (аялдыкы, эркектики), жаш курагына (наристелердики, балдардыкы, кыздыкы, уулдуку) ~~ж-а~~ арналышы ~~б-ча~~ майрамдык, үйдө, үйлөнүү тоюнда, аза күтүүдө, аңчылык кийимдерине, жыл маалына (кышкы, жайкы) жараша бөлүнгөн. Аялдын кийимдери узун ~~ж-а~~ кенен тигилген көйнөктөрдөн (к. <i>Көйнөк</i>), багалектери көйнөктүн этегинен көрүнгөндөй кызыл ашыкка чейин узун тигилип, бели ычкыр ~~м-н~~ байланган ыштан-дамбалдардан (~~түш.~~ тарапта дамбалдын багалеги бүйүрүлүп, оймо түшүрүлгөн жээк ~~м-н~~ бастырылган), белден ылдый кийчү белдемчиден (к. <i>Белдемчи</i>) турган. ~~20-к-дын~~ 1-жарымында аялдардын сырткы кийимдери <i>чапан</i> болгон. Ал эркектердин чапанына окшош бычылып тигилген,

	[[File:КЫРГЫЗДЫН УЛУТТУК КИЙИМДЕРИ70.png \| thumb \| Кыргыздардын ~~19-к-дын~~ аягындагы кийимдери.]]		[[File:КЫРГЫЗДЫН УЛУТТУК КИЙИМДЕРИ70.png \| thumb \| Кыргыздардын XIX кылымдын аягындагы кийимдери.]]

	[[File:КЫРГЫЗДЫН УЛУТТУК КИЙИМДЕРИ71.png \| thumb \| Кыргыздардын ~~19-к-дын~~ аягындагы кийимдери./>		[[File:КЫРГЫЗДЫН УЛУТТУК КИЙИМДЕРИ71.png \| thumb \| Кыргыздардын XIX кылымдын аягындагы кийимдери. 'КЫРГЫЗДЫН УЛУТТУК КИЙИМДЕРИ.\|left]]
	,
	~~<img src=~~'КЫРГЫЗДЫН УЛУТТУК ~~КИЙИМДЕРИ72.png' alt='Заманбап кыргыз кийимдери~~.]]

	[[File:КЫРГЫЗДЫН УЛУТТУК КИЙИМДЕРИ73.png \| thumb \| Заманбап кыргыз кийимдери.]]боору ачык, жакасы кайырмалуу келген. Келин-кыздардын, балдардын чапандары ~~жарым ы~~ жибек, жарымы жүн аралаш жалтырак ~~к ездеме~~лерден жасалган. ~~19-к-дын~~ 2-жарымында денеге кыналып тигилген <i>бешмант, кемсел</i> (жеңсиз), <i>чыптама,</i> пальто сымал чапан өңдөнгөн К. у. к. көбүрөөк колдонула баштаган. Кыздар үкүлүү топу ~~ж-а~~ тебетей, кош этек		[[File:КЫРГЫЗДЫН УЛУТТУК КИЙИМДЕРИ73.png \| thumb \| Заманбап кыргыз кийимдери.\|center]]боору ачык, жакасы кайырмалуу келген. Келин-кыздардын, балдардын чапандары жарымы жибек, жарымы жүн аралаш жалтырак кездемелерден жасалган. XIX кылымдын 2-жарымында денеге кыналып тигилген <i>бешмант, кемсел</i> (жеңсиз), <i>чыптама,</i> пальто сымал чапан өңдөнгөн Кыргыз у.луттук кийимдери көбүрөөк колдонула баштаган. Кыздар үкүлүү топу жана тебетей, кош этек көйнөк, кемсел, өкчөлүү өтүк кийип, кооздуктарды
	көйнөк, кемсел, өкчөлүү өтүк кийип, кооздуктарды (чачына <i>аркалык,</i> көкүрөгүнө <i>ала тамак, төөнөгүч</i>, моюнуна <i>мончок, шуру</i>) тагынышкан. Аялдардын баш кийимдери (<i>шөкүлө, элечек, кеп такыя</i> же <i>чач кеп,</i> жибек ~~ж-а~~ дүрүя жоолук ~~ж. б.~~) жаш өзгөчөлүктөрүнө ~~ж-а~~ социалдык абалына карата ар кандай кооздуктар, оймо-чиймелер (кеште, сайма) ~~м-н~~ көркөмдөлгөн. Кыргыз аялдары колдо ултарылган же булгаары өтүк, улгайып калгандары маасы, такалуу тигилген кепич кийишкен. Аялдардын кийим-кечесинин маанилүү бөлүктөрүнүн бири – кооздуктар (<i>чач учтук, чолпу, сөйкө-желбирөөч, сырга, шакек, билерик, бой тумар, төөнөч</i> ~~ж. б.~~) болгон. Кооздуктарды аялдар дайыма тагынып жүрүшкөндүктөн, кийимдин ажырагыс бүтүндүгүн түзгөн. Эркектердин кийимдери негизинен <i>көйнөк</i> (жегде), ычкырлуу шалбар (жайкысын дамбал), чалбар, кандагай шым, <i>чепкен, тон, ичик, чапан, кементай,</i> кулун тон, <i>бешмант, кемсел, тебетей,</i> телпек (түш. тарапта), <i>ак калпак, малакай,</i> тумак, <i>топу, өтүк, маасы, кепич, чокой, чарык, кур</i> ~~ж. б.~~ кошумча жасалгалардан турган. Кыргыз элинин адаты ~~б-ча~~ айып тартууда, о. эле кийит кийгизүүдө, тартуу кылууда кийим-кечектер өзгөчө орунду ээлеген. Кыргыздарда кийим-кечеге кастарлоо ~~м-н~~ мамиле кылышат. Турмуштан көзү өткөн атаэненин, бабалардын айрым кийимдери ыйык туткан эстелик катары балдарына, неберелерине берилген. Кыргыздардын салттуу турмушунда кийимге карата бир катар эрежелер (кийимди жерге таштоого, баш кийимге отурууга, аны ыргытууга, баштан чечип, белекке берүүгө ~~ж-а~~ сырткы кийимди желбегей жамынууга жаштарга жол берилген эмес ~~ж. б.~~) сакталган. ~~20-к-дын~~ 20-жылдарынан кийин кийим тигүүнүн жаңы технологиялары өздөштүрүлүп, ~~европ.~~ форма ~~м-н~~ улуттук элементтердин айкалышынан К. у. ~~к-нде~~ чоң өзгөрүүлөр болду. Учурда кыргыз элинин салттуу заманбап кийимдеринин түрлөрү көбөйүүдө.		(чачына <i>аркалык,</i> көкүрөгүнө <i>ала тамак, төөнөгүч</i>, моюнуна <i>мончок, шуру</i>) тагынышкан. Аялдардын баш кийимдери (<i>шөкүлө, элечек, кеп такыя</i> же <i>чач кеп,</i> жибек жана дүрүя жоолук жана башкалар) жаш өзгөчөлүктөрүнө жана социалдык абалына карата ар кандай кооздуктар, оймо-чиймелер (кеште, сайма) менен көркөмдөлгөн. Кыргыз аялдары колдо ултарылган же булгаары өтүк, улгайып калгандары маасы, такалуу тигилген кепич кийишкен. Аялдардын кийим-кечесинин маанилүү бөлүктөрүнүн бири – кооздуктар (<i>чач учтук, чолпу, сөйкө-желбирөөч, сырга, шакек, билерик, бой тумар, төөнөч</i> жана башкалар) болгон. Кооздуктарды аялдар дайыма тагынып жүрүшкөндүктөн, кийимдин ажырагыс бүтүндүгүн түзгөн. Эркектердин кийимдери негизинен <i>көйнөк</i> (жегде), ычкырлуу шалбар (жайкысын дамбал), чалбар, кандагай шым, <i>чепкен, тон, ичик, чапан, кементай,</i> кулун тон, <i>бешмант, кемсел, тебетей,</i> телпек (түш. тарапта), <i>ак калпак, малакай,</i> тумак, <i>топу, өтүк, маасы, кепич, чокой, чарык, кур</i> жана башка кошумча жасалгалардан турган. Кыргыз элинин адаты боюнча айып тартууда, ошондой эле кийит кийгизүүдө, тартуу кылууда кийим-кечектер өзгөчө орунду ээлеген. Кыргыздарда кийим-кечеге кастарлоо менен мамиле кылышат. Турмуштан көзү өткөн ата-эненин, бабалардын айрым кийимдери ыйык туткан эстелик катары балдарына, неберелерине берилген. Кыргыздардын салттуу турмушунда кийимге карата бир катар эрежелер (кийимди жерге таштоого, баш кийимге отурууга, аны ыргытууга, баштан чечип, белекке берүүгө жана сырткы кийимди желбегей жамынууга жаштарга жол берилген эмес жана башкалар) сакталган. XX кылымдын 20-жылдарынан кийин кийим тигүүнүн жаңы технологиялары өздөштүрүлүп, европалык форма менен улуттук элементтердин айкалышынан кыргыз у.луттук кийимдеринде чоң өзгөрүүлөр болду. Учурда кыргыз элинин салттуу заманбап кийимдеринин түрлөрү көбөйүүдө.

	<p align='right'><i type='author'>А. Көчкүнов.</i></p>		<p align='right'><i type='author'>А. Көчкүнов.</i></p>
	[[Категория:4-том, 657-736 бб]]		[[Категория:4-том, 657-736 бб]]

vol4>KadyrM, 11:26, 20 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата

2025-12-20T11:26:11Z

← Мурунку нускасы	11:26, 20 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

Kadyrm: 1 версия

2025-12-20T05:30:43Z

1 версия

Жаңы барак

КЫРГЫЗДЫН УЛУТТУК КИЙИМДЕРИ – элдин этностук тарыхынын ажырагыс бир бөлүгү. Кыргыз кийими ж-а анын улуттук өзгөчөлүктөрү тарыхый узак мезгилде табигый жагдайлардын, көчмөн мал чарбанын ж-а ага байланган жашоо ыңгайынын өзгөчө шартында калыптанган. Кыргыздардын уруу-урук топторунун көчүп-конуусу, соода байланыштары, о. эле бөтөн элдер м-н узак убакытка чейин коңшулаш жашашы кийимдин өнүгүшүнө таасир тийгизген. Байыркы кыргыздардын кийимдери ж-дө алгачкы маалыматтар Тан династиясынын дооруна таандык кытай булактарында кездешет.
«Тан-Шунун» династиялык жазмалары ж-а 18–19-к-дагы тарыхый маалыматтар б-ча кыргыз төбөлдөрү кышкысын кундуз тебетей, жайкысын алтын алкагы бар, шоңшогой төбөлүү ж-а жээги кайрылган кийиз калпак, парча, жибек, баркыт, манат, кымкап ж-а ноотудан тигилген
сырт кийим, бутуна кызыл жеке өтүк кийип, белдерине жибек жоолук курчанган. Кедейлер кылчык жүндөн токулган кездемеден, жаргактан, таардан, арзан матадан тигилген кийимдерди кийип, белдерин боз кендир жоолук м-н курчанышкан. Калпактары шөкөттөлбөгөн, буттарына соору өтүк кийишкен. Кыргыздар Кавказ, Түш. Сибирь, Алтай, О. Азия, Казакстан ж. б. аймактардагы элдер м-н мамилелеш болсо да, К. у. к. айкын этностук бөтөнчөлүккө ээ болгон. К. у. к-нин материалдык негизин тери, жүн, тыбыт ж-а сатып алынган түрдүү кездемелер түзгөн. Айбанат терилеринен жылуу кийимдерди (ичик, тон, тебетей, тумак), кайберен терилеринен жортуулга кийилүүчү кийимдерди (кандагай, жаргак шым, чалбар ж. б.) тигишкен. Аялдар согуу жолу м-н (өрмөктө) бышык кездемелерди токушкан, ал эми өсүмдүктүн буласынан токулган кездемелерди коңшу элдерден сатып алып же алмашып турушкан. 19-кдын 2-жарымында кийимдерди (бешмант, кемселдердин өңүрү, кеп такыялардын жаактары, белдемчи ж. б.) сайма м-н кооздошкон. 
К. у. к. негизинен жынысына (аялдыкы, эркектики), жаш курагына (наристелердики, балдардыкы, кыздыкы, уулдуку) ж-а арналышы б-ча майрамдык, үйдө, үйлөнүү тоюнда, аза күтүүдө, аңчылык кийимдерине, жыл маалына (кышкы, жайкы) жараша бөлүнгөн. Аялдын кийимдери узун ж-а кенен тигилген көйнөктөрдөн (к. Көйнөк), багалектери көйнөктүн этегинен көрүнгөндөй кызыл ашыкка чейин узун тигилип, бели ычкыр м-н байланган ыштан-дамбалдардан (түш. тарапта дамбалдын багалеги бүйүрүлүп, оймо түшүрүлгөн жээк м-н бастырылган), белден ылдый кийчү белдемчиден (к. Белдемчи) турган. 20-к-дын 1-жарымында аялдардын сырткы кийимдери чапан болгон. Ал эркектердин чапанына окшош бычылып тигилген,

[[File:КЫРГЫЗДЫН УЛУТТУК КИЙИМДЕРИ70.png | thumb | Кыргыздардын 19-к-дын аягындагы кийимдери.]]

[[File:КЫРГЫЗДЫН УЛУТТУК КИЙИМДЕРИ71.png | thumb | Кыргыздардын 19-к-дын аягындагы кийимдери./>
,
<img src='КЫРГЫЗДЫН УЛУТТУК КИЙИМДЕРИ72.png' alt='Заманбап кыргыз кийимдери.]]

[[File:КЫРГЫЗДЫН УЛУТТУК КИЙИМДЕРИ73.png | thumb | Заманбап кыргыз кийимдери.]]боору ачык, жакасы кайырмалуу келген. Келин-кыздардын, балдардын чапандары жарым ы жибек, жарымы жүн аралаш жалтырак к ездемелерден жасалган. 19-к-дын 2-жарымында денеге кыналып тигилген бешмант, кемсел (жеңсиз), чыптама, пальто сымал чапан өңдөнгөн К. у. к. көбүрөөк колдонула баштаган. Кыздар үкүлүү топу ж-а тебетей, кош этек
көйнөк, кемсел, өкчөлүү өтүк кийип, кооздуктарды (чачына аркалык, көкүрөгүнө ала тамак, төөнөгүч, моюнуна мончок, шуру) тагынышкан. Аялдардын баш кийимдери (шөкүлө, элечек, кеп такыя же чач кеп, жибек ж-а дүрүя жоолук ж. б.) жаш өзгөчөлүктөрүнө ж-а социалдык абалына карата ар кандай кооздуктар, оймо-чиймелер (кеште, сайма) м-н көркөмдөлгөн. Кыргыз аялдары колдо ултарылган же булгаары өтүк, улгайып калгандары маасы, такалуу тигилген кепич кийишкен. Аялдардын кийим-кечесинин маанилүү бөлүктөрүнүн бири – кооздуктар (чач учтук, чолпу, сөйкө-желбирөөч, сырга, шакек, билерик, бой тумар, төөнөч ж. б.) болгон. Кооздуктарды аялдар дайыма тагынып жүрүшкөндүктөн, кийимдин ажырагыс бүтүндүгүн түзгөн. Эркектердин кийимдери негизинен көйнөк (жегде), ычкырлуу шалбар (жайкысын дамбал), чалбар, кандагай шым, чепкен, тон, ичик, чапан, кементай, кулун тон, бешмант, кемсел, тебетей, телпек (түш. тарапта), ак калпак, малакай, тумак, топу, өтүк, маасы, кепич, чокой, чарык, кур ж. б. кошумча жасалгалардан турган. Кыргыз элинин адаты б-ча айып тартууда, о. эле кийит кийгизүүдө, тартуу кылууда кийим-кечектер өзгөчө орунду ээлеген. Кыргыздарда кийим-кечеге кастарлоо м-н мамиле кылышат. Турмуштан көзү өткөн атаэненин, бабалардын айрым кийимдери ыйык туткан эстелик катары балдарына, неберелерине берилген. Кыргыздардын салттуу турмушунда кийимге карата бир катар эрежелер (кийимди жерге таштоого, баш кийимге отурууга, аны ыргытууга, баштан чечип, белекке берүүгө ж-а сырткы кийимди желбегей жамынууга жаштарга жол берилген эмес ж. б.) сакталган. 20-к-дын 20-жылдарынан кийин кийим тигүүнүн жаңы технологиялары өздөштүрүлүп, европ. форма м-н улуттук элементтердин айкалышынан К. у. к-нде чоң өзгөрүүлөр болду. Учурда кыргыз элинин салттуу заманбап кийимдеринин түрлөрү көбөйүүдө.

А. Көчкүнов.
[[Категория:4-том, 657-736 бб]]