http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9A%D0%AB%D0%A7%D0%9A%D0%AB%D0%9B%D0%A2%D0%95%D0%9AКЫЧКЫЛТЕК - Түзөтүүлөр тарыхы2026-04-21T07:12:47ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.0http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%AB%D0%A7%D0%9A%D0%AB%D0%9B%D0%A2%D0%95%D0%9A&diff=43484&oldid=prevDilde, 04:40, 21 Январь (Үчтүн айы) 2026 карата2026-01-21T04:40:08Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">04:40, 21 Январь (Үчтүн айы) 2026 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><b type='title'>КЫЧКЫЛТЕК</b> (лат. Oxygenium), О – элемент&shy;тердин мезгилдик системасынын VI тобундагы</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><b type='title'>КЫЧКЫЛТЕК</b> (лат. Oxygenium), О – элемент&shy;тердин мезгилдик системасынын VI тобундагы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">химиялык </ins>элемент; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атомдук номери </ins>8, ат. м. 15,9994. Табиятта кычкылтектин массалык сандары <sup>16</sup>О, <sup>17</sup>О ж-а</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хим. </del>элемент; <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ат. н. </del>8, ат. м. 15,9994. Табиятта</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><sup>18</sup>О болгон 3 туруктуу изотобу кездешет. Эркин түрүндө эки модификацияда О<sub>2 </sub>ж-а О<sub>3 </sub>(озон)</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>кычкылтектин массалык сандары <sup>16</sup>О, <sup>17</sup>О ж-а</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>болот. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кычылтек </ins>металл эместердин ичинен эң актив&shy;дүүсү (фтордон кийинки). Таза түрүндөгү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кычкылтекти </ins>биринчи жолу 1772-ж. швед химиги К. Шееле KNO<sub>3</sub>, NаNO<sub>3</sub>, Mg(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>ден, 1774-ж. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">англтялык </ins>хи&shy;мик Ж. Пристли HgOдон бөлүп алган. 1775-ж.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">франсуцз </ins>химик А. Лавуазье абанын курамын анык&shy;тап, ал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кычкылтек </ins>м-н азоттон турарын айткан ж-а кис&shy;лоталардын курамына киргендиктен, oxygene – «кислота пайда кылуучу» деп атаган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кычкылтек </ins>эң ке&shy;ңири таралган элемент. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Атмосферада </ins>массасы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>23,10%, көлөмү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>20,95%ке чейин болот <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>ж-а ал азоттон кийинки 2-орунду ээлейт. Гид&shy;росферада 85,82%, литосферада 52,8%ти түзөт. Курамында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> кычкылтек </ins>бар 1400дөн ашуун минерал бел&shy;гилүү. Окистенүүнүн, күйүү, чирүү ж-а дем алуу&shy;нун натыйжасында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосферада </ins>азайып, өсүмдүктө жүрүүчү <i>фотосинтез</i> кубулушунда бөлүнүп чы&shy;гуучу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кычкылтек </ins>м-н толукталат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кычкылтек </ins>жытсыз, даамсыз, түссүз газ. Абадан бир аз оор, сууда аз эрийт. Сууда жашаган тирүү организмдер үчүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кычкылтектин </ins>эригичтигинин мааниси өтө зор. –182,9°С ж-а нормалдуу басымда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кычкаылтек </ins>көгүлтүр түстөгү суюк&shy;тук; –218°Сде көк түстөгү катуу кристаллга ай&shy;ланат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кычкылтек </ins>гелий, неон ж-а аргондон башка бар&shy;дык элементтер м-н хим. бирикмелерди пайда кылат. Au, Pt, Xe, Kr ж-а галогендерден башка элементтер м-н түздөн-түз аракеттенет. Фтордон башка жөнөкөй заттар м-н болгон реакцияла&shy;рында окистенткич болуп саналат. Кээ бир зат&shy;тар, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мисалы</ins>, азот оксиди кандын гемоглобини <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кычкылтек </ins>м-н бөлмө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">температурасында </ins>биригет. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кычкылтектин </ins>каты&shy;шуусундагы реакциялардын мүнөздүү өзгөчөлү&shy;гү – жылуулукту ж-а жарыкты бөлүп чыгаруу&shy;су болуп саналат. Мындай процесс <i>күйүү</i> деп ата&shy;лат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кычкылтек </ins>суутек м-н реакцияга кирип, сууну пай&shy;да кылат. Реакция катализатордун катышуу&shy;сунда 80°–100°Сде тез жүрөт. 500°Cден жогорку <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> температурада </ins>реакция жарылуу м-н жүрөт. Ката&shy;лизаторлордун катышуусу м-н көп окистенүү реакциялары тездейт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кычкылтек </ins>күкүрт, селен, теллур&shy;дан айырмаланып, 2 валенттүү. Суутек м-н ка&shy;димки <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">температурада </ins>өтө жай, 550°Сдан жогорку темп-рада жарылуу м-н, ал эми күкүрт, кө&shy;мүртек, азот, фосфор м-н да кадимки шартта жай кошулат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кычкылтек </ins>дээрлик бардык металлдарды окистендирет. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кыскылтек </ins>мезгилдик системанын II то&shy;бунун элементтери м-н реакцияга кирет. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мисалы</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>Ba 20–25°Сде, Mg ж-а Be 500°Сден жогорку темп&shy;рада күйөт. Реакциянын натыйжасында оксид&shy;дер ж-а пероксиддер пайда болот. Zn, Ca, Hg м-н жогорку темп-рада гана аракеттенет. III топ&shy;тун элементтери <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">температуранын </ins>таасиринде гана аракеттенет да, оксиддерди пайда кылат. Ti, Zr, Hf К-тин таасирине туруктуу. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кычкылтек </ins>көмүртек м-н <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>реакцияга киргенде СО<sub>2</sub> пайда болуп, көп жы&shy;луулук бөлүнүп чыгат. Азот м-н 1200°Сден жо&shy;горку темп-рада гана аракеттенип, NOну пайда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>кылат. NO андан ары NO<sub>2</sub> чейин кычкылданат. VI топтун элементтери S, Se, Te бир аз ысыт&shy;канда эле <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кычкылтек </ins>м-н аракеттенет. W ж-а Mo эле&shy;менттеринин окистениши 400°Сде байкалат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Лабораторияда кычкылтек </ins>оксиддерди, пероксиддерди, окси <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кислоталардын </ins>туздарын (KNO<sub>3</sub>, KClO<sub>3</sub>, KMnO<sub>4</sub>) тер&shy;миялык ажыратуу м-н алынат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Өнөп жайда кычкылтек </ins>аба&shy;нын курамынан – 40°Сде ж-а 40 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосферанын </ins>басым ас&shy;тында суюктукка айлантып, ректификациялоо жолу м-н алынат. Техникада <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кычкылтек </ins>металлдарды ширетүүдө, кесүүдө, авиацияда, суу астындагы сүзүүчү кемелерде ж-а медицинада дем алуучу газ катары, металлургияда, жасалма суюк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">отундарды</ins>, күкүрт, азот <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кислоталарын</ins>, сода ж. б. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">химиялык </ins>заттарды алууда, жардыруу иштеринде колдо&shy;нулат.<p align='right'><i type='author'>Д. Сатыбалдиев.</i></p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><sup>18</sup>О болгон 3 туруктуу изотобу кездешет. Эркин</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>түрүндө эки модификацияда О<sub>2 </sub>ж-а О<sub>3 </sub>(озон)</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>болот. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>металл эместердин ичинен эң актив&shy;дүүсү (фтордон кийинки). Таза түрүндөгү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-ти </del>биринчи жолу 1772-ж. швед химиги К. Шееле KNO<sub>3</sub>, NаNO<sub>3</sub>, Mg(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>ден, 1774-ж. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">англ. </del>хи&shy;мик Ж. Пристли HgOдон бөлүп алган. 1775-ж.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">фр. </del>химик А. Лавуазье абанын курамын анык&shy;тап, ал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>м-н азоттон турарын айткан ж-а кис&shy;лоталардын курамына киргендиктен, oxygene –</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>«кислота пайда кылуучу» деп атаган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>эң ке&shy;ңири таралган элемент. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Атм-да </del>массасы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>23,10%, көлөмү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>20,95%ке чейин болот</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ж-а ал азоттон кийинки 2-орунду ээлейт. Гид&shy;росферада 85,82%, литосферада 52,8%ти түзөт. Курамында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>бар 1400дөн ашуун минерал бел&shy;гилүү. Окистенүүнүн, күйүү, чирүү ж-а дем алуу&shy;нун натыйжасында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атм-да </del>азайып, өсүмдүктө жүрүүчү <i>фотосинтез</i> кубулушунда бөлүнүп чы&shy;гуучу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>м-н толукталат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>жытсыз, даамсыз, түссүз газ. Абадан бир аз оор, сууда аз эрийт. Сууда жашаган тирүү организмдер үчүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-тин</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>эригичтигинин мааниси өтө зор. –182,9°С ж-а</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>нормалдуу басымда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>көгүлтүр түстөгү суюк&shy;тук; –218°Сде көк түстөгү катуу кристаллга ай&shy;ланат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>гелий, неон ж-а аргондон башка бар&shy;дык элементтер м-н хим. бирикмелерди пайда кылат. Au, Pt, Xe, Kr ж-а галогендерден башка элементтер м-н түздөн-түз аракеттенет. Фтордон башка жөнөкөй заттар м-н болгон реакцияла&shy;рында окистенткич болуп саналат. Кээ бир зат&shy;тар, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мис.</del>, азот оксиди кандын гемоглобини <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>м-н бөлмө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">темп-расында </del>биригет. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-тин </del>каты&shy;шуусундагы реакциялардын мүнөздүү өзгөчөлү&shy;гү – жылуулукту ж-а жарыкты бөлүп чыгаруу&shy;су болуп саналат. Мындай процесс <i>күйүү</i> деп ата&shy;лат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>суутек м-н реакцияга кирип, сууну пай&shy;да кылат. Реакция катализатордун катышуу&shy;сунда 80°–100°Сде тез жүрөт. 500°Cден жогорку</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">темп-рада </del>реакция жарылуу м-н жүрөт. Ката&shy;лизаторлордун катышуусу м-н көп окистенүү реакциялары тездейт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>күкүрт, селен, теллур&shy;дан айырмаланып, 2 валенттүү. Суутек м-н ка&shy;димки <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">темп-рада </del>өтө жай, 550°Сдан жогорку темп-рада жарылуу м-н, ал эми күкүрт, кө&shy;мүртек, азот, фосфор м-н да кадимки шартта жай кошулат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>дээрлик бардык металлдарды окистендирет. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>мезгилдик системанын II то&shy;бунун элементтери м-н реакцияга кирет. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мис.</del>,</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ba 20–25°Сде, Mg ж-а Be 500°Сден жогорку темп&shy;рада күйөт. Реакциянын натыйжасында оксид&shy;дер ж-а пероксиддер пайда болот. Zn, Ca, Hg м-н жогорку темп-рада гана аракеттенет. III топ&shy;тун элементтери <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">темп-ранын </del>таасиринде гана аракеттенет да, оксиддерди пайда кылат. Ti, Zr, Hf К-тин таасирине туруктуу. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>көмүртек м-н</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>реакцияга киргенде СО<sub>2</sub></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>пайда болуп, көп жы&shy;луулук бөлүнүп чыгат. Азот м-н 1200°Сден жо&shy;горку темп-рада гана аракеттенип, NOну пайда</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>кылат. NO андан ары NO<sub>2</sub></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>чейин кычкылданат.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>VI топтун элементтери S, Se, Te бир аз ысыт&shy;канда эле <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>м-н аракеттенет. W ж-а Mo эле&shy;менттеринин окистениши 400°Сде байкалат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Лабор-да К. </del>оксиддерди, пероксиддерди, окси <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-талардын </del>туздарын (KNO<sub>3</sub>, KClO<sub>3</sub>, KMnO<sub>4</sub>) тер&shy;миялык ажыратуу м-н алынат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ө. ж-да К. </del>аба&shy;нын курамынан – 40°Сде ж-а 40 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атм. </del>басым ас&shy;тында суюктукка айлантып, ректификациялоо жолу м-н алынат. Техникада <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>металлдарды ширетүүдө, кесүүдө, авиацияда, суу астындагы сүзүүчү кемелерде ж-а медицинада дем алуучу газ катары, металлургияда, жасалма суюк <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">отун-</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br type=PH info="820 КЫЧКЫЛ ТОО ТЕКТЕР"/></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дарды</del>, күкүрт, азот <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-таларын</del>, сода ж. б. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хим. </del>заттарды алууда, жардыруу иштеринде колдо&shy;нулат. </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p align='right'><i type='author'>Д. Сатыбалдиев.</i></p></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:4-том, 737-822 бб]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:4-том, 737-822 бб]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
</table>Dildehttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%AB%D0%A7%D0%9A%D0%AB%D0%9B%D0%A2%D0%95%D0%9A&diff=43049&oldid=prevvol4>KadyrM, 12:03, 10 Январь (Үчтүн айы) 2026 карата2026-01-10T12:03:59Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">12:03, 10 Январь (Үчтүн айы) 2026 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol4>KadyrMhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%AB%D0%A7%D0%9A%D0%AB%D0%9B%D0%A2%D0%95%D0%9A&diff=42621&oldid=prevv>KadyrM, 12:03, 10 Январь (Үчтүн айы) 2026 карата2026-01-10T12:03:59Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">12:03, 10 Январь (Үчтүн айы) 2026 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>v>KadyrMhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%AB%D0%A7%D0%9A%D0%AB%D0%9B%D0%A2%D0%95%D0%9A&diff=43050&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-01-09T18:07:40Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">18:07, 9 Январь (Үчтүн айы) 2026 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%AB%D0%A7%D0%9A%D0%AB%D0%9B%D0%A2%D0%95%D0%9A&diff=42622&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-01-09T18:06:48Z<p>1 версия</p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><b type='title'>КЫЧКЫЛТЕК</b> (лат. Oxygenium), О – элемент&shy;тердин мезгилдик системасынын VI тобундагы<br />
хим. элемент; ат. н. 8, ат. м. 15,9994. Табиятта<br />
кычкылтектин массалык сандары <sup>16</sup>О, <sup>17</sup>О ж-а<br />
<sup>18</sup>О болгон 3 туруктуу изотобу кездешет. Эркин<br />
түрүндө эки модификацияда О<sub>2 </sub>ж-а О<sub>3 </sub>(озон)<br />
болот. К. металл эместердин ичинен эң актив&shy;дүүсү (фтордон кийинки). Таза түрүндөгү К-ти биринчи жолу 1772-ж. швед химиги К. Шееле KNO<sub>3</sub>, NаNO<sub>3</sub>, Mg(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>ден, 1774-ж. англ. хи&shy;мик Ж. Пристли HgOдон бөлүп алган. 1775-ж.<br />
фр. химик А. Лавуазье абанын курамын анык&shy;тап, ал К. м-н азоттон турарын айткан ж-а кис&shy;лоталардын курамына киргендиктен, oxygene –<br />
«кислота пайда кылуучу» деп атаган. К. эң ке&shy;ңири таралган элемент. Атм-да массасы б-ча 23,10%, көлөмү б-ча 20,95%ке чейин болот<br />
ж-а ал азоттон кийинки 2-орунду ээлейт. Гид&shy;росферада 85,82%, литосферада 52,8%ти түзөт. Курамында К. бар 1400дөн ашуун минерал бел&shy;гилүү. Окистенүүнүн, күйүү, чирүү ж-а дем алуу&shy;нун натыйжасында атм-да азайып, өсүмдүктө жүрүүчү <i>фотосинтез</i> кубулушунда бөлүнүп чы&shy;гуучу К. м-н толукталат. К. жытсыз, даамсыз, түссүз газ. Абадан бир аз оор, сууда аз эрийт. Сууда жашаган тирүү организмдер үчүн К-тин<br />
эригичтигинин мааниси өтө зор. –182,9°С ж-а<br />
нормалдуу басымда К. көгүлтүр түстөгү суюк&shy;тук; –218°Сде көк түстөгү катуу кристаллга ай&shy;ланат. К. гелий, неон ж-а аргондон башка бар&shy;дык элементтер м-н хим. бирикмелерди пайда кылат. Au, Pt, Xe, Kr ж-а галогендерден башка элементтер м-н түздөн-түз аракеттенет. Фтордон башка жөнөкөй заттар м-н болгон реакцияла&shy;рында окистенткич болуп саналат. Кээ бир зат&shy;тар, мис., азот оксиди кандын гемоглобини К. м-н бөлмө темп-расында биригет. К-тин каты&shy;шуусундагы реакциялардын мүнөздүү өзгөчөлү&shy;гү – жылуулукту ж-а жарыкты бөлүп чыгаруу&shy;су болуп саналат. Мындай процесс <i>күйүү</i> деп ата&shy;лат. К. суутек м-н реакцияга кирип, сууну пай&shy;да кылат. Реакция катализатордун катышуу&shy;сунда 80°–100°Сде тез жүрөт. 500°Cден жогорку<br />
темп-рада реакция жарылуу м-н жүрөт. Ката&shy;лизаторлордун катышуусу м-н көп окистенүү реакциялары тездейт. К. күкүрт, селен, теллур&shy;дан айырмаланып, 2 валенттүү. Суутек м-н ка&shy;димки темп-рада өтө жай, 550°Сдан жогорку темп-рада жарылуу м-н, ал эми күкүрт, кө&shy;мүртек, азот, фосфор м-н да кадимки шартта жай кошулат. К. дээрлик бардык металлдарды окистендирет. К. мезгилдик системанын II то&shy;бунун элементтери м-н реакцияга кирет. Мис.,<br />
Ba 20–25°Сде, Mg ж-а Be 500°Сден жогорку темп&shy;рада күйөт. Реакциянын натыйжасында оксид&shy;дер ж-а пероксиддер пайда болот. Zn, Ca, Hg м-н жогорку темп-рада гана аракеттенет. III топ&shy;тун элементтери темп-ранын таасиринде гана аракеттенет да, оксиддерди пайда кылат. Ti, Zr, Hf К-тин таасирине туруктуу. К. көмүртек м-н<br />
реакцияга киргенде СО<sub>2</sub><br />
пайда болуп, көп жы&shy;луулук бөлүнүп чыгат. Азот м-н 1200°Сден жо&shy;горку темп-рада гана аракеттенип, NOну пайда<br />
кылат. NO андан ары NO<sub>2</sub><br />
чейин кычкылданат.<br />
VI топтун элементтери S, Se, Te бир аз ысыт&shy;канда эле К. м-н аракеттенет. W ж-а Mo эле&shy;менттеринин окистениши 400°Сде байкалат. Лабор-да К. оксиддерди, пероксиддерди, окси к-талардын туздарын (KNO<sub>3</sub>, KClO<sub>3</sub>, KMnO<sub>4</sub>) тер&shy;миялык ажыратуу м-н алынат. Ө. ж-да К. аба&shy;нын курамынан – 40°Сде ж-а 40 атм. басым ас&shy;тында суюктукка айлантып, ректификациялоо жолу м-н алынат. Техникада К. металлдарды ширетүүдө, кесүүдө, авиацияда, суу астындагы сүзүүчү кемелерде ж-а медицинада дем алуучу газ катары, металлургияда, жасалма суюк отун-<br />
<br />
<br type=PH info="820 КЫЧКЫЛ ТОО ТЕКТЕР"/><br />
<br />
дарды, күкүрт, азот к-таларын, сода ж. б. хим. заттарды алууда, жардыруу иштеринде колдо&shy;нулат. <br />
<p align='right'><i type='author'>Д. Сатыбалдиев.</i></p><br />
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]<br />
</div>Kadyrm