http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9A%D2%AE%D0%9B%D0%A2%D0%95%D0%93%D0%98%D0%9DКҮЛТЕГИН - Түзөтүүлөр тарыхы2026-04-23T20:48:42ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.0http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D2%AE%D0%9B%D0%A2%D0%95%D0%93%D0%98%D0%9D&diff=38686&oldid=prevvol4>KadyrM, 11:26, 20 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата2025-12-20T11:26:11Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:26, 20 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol4>KadyrMhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D2%AE%D0%9B%D0%A2%D0%95%D0%93%D0%98%D0%9D&diff=38687&oldid=prevKadyrm: 1 версия2025-12-20T05:30:33Z<p>1 версия</p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><b type='title'>КҮЛТЕГИН</b> – байыркы орхон түрктөрүнүн ташка жазылган 8-к-га таандык руникалык эсте&shy;лиги. Аны 1889-ж. Орхон д-нын жээгиндеги Ко&shy;шо-Цайдам деген жерден (Моңголия) Н. Я. Яд&shy;ринцев тапкан. Эстелик таштын бийикт. 3,15, туурасы 1,34, калыңдыгы 0, 41 <i>м</i>. 1893-ж. дания&shy;лык окумуштуу В. Томсен Орхон жазма эсте&shy;ликтерин окуй турган ачкычын тапкан соң, анын түрк тилинде жазылганы аныкталган. В. В. <i>Радлов</i> тактагандан кийин ал түрктөрдүн аскер башчысы Күлтегиндин (б. з. 684–731) баатырдык иштерине арналып жазылган дастан ж&shy;а жанына чарчы (10,25x10,25) түрүндө курулган күмбөз ага тиешелүү экени белгилүү болгон. Эс&shy;телик ташта баян түрүндө эки жазуу сакталып калган. Алар кичи ж-а чоң жазуулар деп ата&shy;лып, биринчиси 13, экинчиси 53 көлөмдүү сап&shy;тан турат. Эки жазууда тең маанилүү окуялар баяндалган. Кичи жазууда негизинен Күлтегин&shy;дин түрк элине кайрылып айткан акылы, түрктөрдүн жеринин кооздугу, кеңдиги, <i>Билге</i> кагандын эрдиги ж-а бул дастанды жазуунун себептери сүрөттөлөт. Чоң жазууда түрк элинин ата-бабалары Ильтериш (к. <i>Эльтерес каган), Бумын,-.Истеми</i> кагандар, Күлтегиндин өзү ж-дө баяндар ж-а жер м-н көктүн, адам баласынын жаралышы тууралуу филос. ойлор айтылган. Түрктөргө жоо болгон табгач (тоба), <i>тогуз огуз,</i> кыргыз, курыкан, отуз татар, кытаң (кара кы&shy;тай), татабилерге 47 жолу жортуул жасап, чы&shy;гышы Жашыл Өзөн, Шантуң, батышы Темир-Капкага чейин жеткени ж-а Көгмөндү ашып кыргыздарды чапканы, о. эле Күлтегин кайтыш болгондо бүткүл түрк элинин, аза күткөнү аза күтүү зыйнатына төгөрөктүн төрт бурчунан ка&shy;дырман кишилер келгени ж-дө маалыматтар бар. К. эстелигиндеги жазуу түрк, огуз, кыргыз, он ок сыяктуу Борб. Азиянын элдеринин тары&shy;хын окууда өтө маанилүү эстеликтердин бири болуп эсептелет.<br />
<br />
[[File:КҮЛТЕГИН1.png | thumb | Күлтегиндин стелласы]]<br />
<br />
<br />
Ад.: <i>Киселёв С. В.</i> Древняя история Южной Сибири.М., 1951; <i>Кляшторный С. Г.</i> Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии. М., 1964; <i>Малов С. Е.</i> Енисейская письменность тюрков. М.; Л., 1959; <i>он же,</i> Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии. М.; Л., 1959; Орхон-Енисей тексттери. Ф., 1982.<br />
[[Категория:4-том, 657-736 бб]]<br />
</div>Kadyrm