http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9A%D2%AE%D0%9D_%D0%A1%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%95%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%ABКҮН СИСТЕМАСЫ - Түзөтүүлөр тарыхы2026-04-29T07:10:24ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.0http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D2%AE%D0%9D_%D0%A1%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%95%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=38750&oldid=prevvol4>KadyrM, 11:26, 20 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата2025-12-20T11:26:11Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:26, 20 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol4>KadyrMhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D2%AE%D0%9D_%D0%A1%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%95%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=38751&oldid=prevKadyrm: 1 версия2025-12-20T05:30:34Z<p>1 версия</p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><b type='title'>КҮН СИСТЕМАСЫ</b> (solar system) – тартылуу күчүнүн таасири м-н Күндү эллипс орбита б-ча тегеренип кыймылдоочу <i>планеталар</i>, жандооч&shy;тор, <i>астероиддер, кометалар, метеорлор,</i> газ-чаңдуу бөлүкчөлөр ж. б. асман телолору. Ага Күндүн өзү, анын 48 жандоочусу, 9 зор планета, 100 000ден ашуун кичине планеталар, о. эле ме&shy;теордук уюктан орун алган сансыз көп телолор кирери белгилүү. К. с-нын радису 2.10<sup>5 </sup>а. б. га (3<sup>.</sup>10<sup>18 </sup><i>см</i>ге) барабар. К. с-ндагы борб. тело – Күн. Күндүн массасы бардык К. с-нын массасы&shy;нын 99,866%ин, Юпитердики 0,095%ин, Сатурн&shy;дуку 0,029%ин, калган бардык телолордуку 0,010%ин түзөт. Планеталар байыркы убакта эле белгилүү ж-а болжол м-н 4,6 млрд жыл му&shy;рун пайда болгон. Кийин так изилдөөлөрдүн на&shy;тыйжасында <i>Уран</i> (1781), <i>Нептун</i> (1846), <i>Плутон</i> (1930) планеталары ачылды. К. с-ндагы пла&shy;неталар массасы, хим. курамы, айлануу ылдам&shy;дыгы ж-а жандоочуларынын саны б-ча эки топко бөлүнөт: зор ж-а Жер тобундагы планеталар.<br><br />
Жер тобундагы планеталар – <i>Меркурий, Чолпон, Жер, Марс</i> таштуу заттардан ж-а металл компоненттеринен турат. Массалары салыштыр&shy;малуу аз ж-а жандоочу бар. Ай Жердин жандоочусу ж-а Жер массасынын 1/81ин түзөт. <i>Плутондун</i> жандоочусу <i>Харондун</i> массасы м-н дал келет. Тышкы планеталар – <i>Юпитер, Сатурн,</i> Уран ж-а Нептун. Атм-сы суутек гелийден турат ж-а темир таштуу ядросунун массасы 10дон 20га чейинки Жер массасындай. Алардын бар&shy;дыгынын жандоочулары ж-а шакекчелери бар. Эң чоң ж-а кубаттуу шакекче Сатурнга тие&shy;шелүү. Ал эми эң алыс жайгашкан <i>Плутондун</i> физ. касиети тышкы планеталардан айырмалуу, ошондуктан бул курамга кирбейт. Плутондун массасы Айдын 1/4 массасын түзөт ж-а бошон&shy;гон жандооч болушу мүмкүн деп болжолдонот. К. с. <i>Галактикада</i> кыймылдоо м-н айрым учур&shy;ларда жылдыздар аралык газ-чаң тумандарын аралап өтөт. Күндөн өтө алыскы аралыкта пла&shy;неталардын пайда болушу үчүн заттар жети&shy;шерлик деңгээлде эмес. Ошондуктан Нептундун орбитасынан алыскы аралыкта зор планеталар&shy;дын болушу мүмкүн эмес. Бирок көп астроном&shy;дордун ою б-ча К. с-н сфералык түрдөгү кометалык булут Оорта – Эпика куурчап турат ж-а жакынкы жылдызга чейинки 1/3 аралыкта жай&shy;гашкан. К. с-нын радиусу болжол м-н 40 <i>а. б.</i> ж-а жакынкы жылдызга чейинки аралык 270 000 <i>а. б</i>-ти түзөт.<br />
-<br />
[[File:КҮН СИСТЕМАСЫ10.png | thumb | none]]<br />
[[Категория:4-том, 657-736 бб]]<br />
</div>Kadyrm