http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9A%D2%AE%D0%9D_1КҮН 1 - Түзөтүүлөр тарыхы2026-04-23T20:38:03ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.0http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D2%AE%D0%9D_1&diff=38714&oldid=prevvol4>KadyrM, 11:26, 20 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата2025-12-20T11:26:11Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:26, 20 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol4>KadyrMhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D2%AE%D0%9D_1&diff=38715&oldid=prevKadyrm: 1 версия2025-12-20T05:30:34Z<p>1 версия</p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><b type='title'>КҮН</b> (sun) – <i>Күн системасынын</i> борборунда жайгашкан шар формасындагы өтө ысык плазма абалындагы асман телосу; Жерге өтө жакын, башкы жылдыздарга караганда толугураак изилденген орт. өлчөмдөгү жылдыз. G2 спектр&shy;дик классындагы, 71% суутектен, 26% гелий&shy;ден ж-а 1%тен көбүрөөгү башка элементтерден (кычкылтек, көмүртек, неон, азот, темир, маг&shy;ний, кремний, күкүрт, аргон, алюминий, никель, натрий, кальций) турган, өзү жаркыроочу газ массасын түзгөн сары кидик (карлик) жылдыз. К-гө <i>телескоп</i> м-н байкоо жүргүзүүнү 1611-ж. Г. Галилей баштап, анын бетиндеги тактар ж-а<br />
өз огунда айлануу мезгили аныкталган. Спектр&shy;дик анализ ыкмасынын өнүгүшү К-дүн физ.<br />
<br />
[[File:КҮН 15.png | thumb | Күн. Күндүн түзүлүш схемасы]]<br />
шарттары ж-а 1814-ж. немис физиги Й. Фраунго&shy;фердин К. спектриндеги кара жутулуу сызык&shy;тарын табуусу м-н хим. курамы изилдене баш&shy;таган. К-дө К. системасынын массасынын 99,866%и топтолгон. Планеталардын массасы К. системасынын массасы<i>нын</i> 1/700 бөлүгүн түзөт. К. биздин Галактиканын борборунан 10 <i>кпс</i> аралыкта жайгашкан ж-а айлануу мезгили 240 млн жыл, ылдамдыгы (жакынкы жылдызга салыштырмалуу) 19,7x10<sup>3 </sup><i>м/сек</i> ж-а жашы болжол м-н 5x10<sup>9 </sup>жыл. Абс. жылдыз чоң&shy;дугу +4,83, бетиндеги темп-ра 5770 <i>К</i>, ортосун&shy;дагы темп-ра 15x10<sup>6 </sup><i>К</i> ж-а ошонун негизинде гравитация күчүнө туруштук берүүчү басымды (3,4x10<sup>16 </sup><i>н/м<sup>2</i></sup>) пайда кылат. Мындай жогорку темп-рада суутектин гелийге айланышынан (фо&shy;тосферанын бетинен чыккан энергия 3,86x10<sup>26 </sup><i>Вт</i>), б. а. термоядролук реакциянын негизинде өзүнүн энергиясын мейкиндикке таратат. Мын&shy;дай ыргаалдуулукта 4,6 млрд жылдан ашык нур&shy;лантып келет ж-а 4% суутек гелийге айланып, массасынын 0,03%и энергияга айланган. Күндүн ичинде конвекциялык ядро реакциясы болуп турат. Күн секундасына болжол м-н 1,88 <i>эрг/г</i> энергия бөлүп чыгарат. Энергия бөлүп чыгаруу&shy;нун натыйжасында К. минутасына 240 млн т, жылына 132x10<sup>12 </sup>т массасын коротот. К-дүн бе&shy;тиндеги гравитациялык күч Жердикинен 27 эсе чоң, б. а. 273,98 <i>м/сек</i><sup>2</sup>, массасы 1,990x10<sup>30 </sup><i>кг</i>, орт. тыгыздыгы 1,41x10<sup>3 </sup><i>кг/м</i><sup>3 </sup>ж-а көлөмү 1,41x1027 <i>см<sup>3</i></sup>, орт. радиусу (сфералык фотосфера) – 700 000 <i>км</i>, диаметри 1,39x10<sup>6 </sup><i>км</i>. Бул Жер массасынан 330 000, радиусунан 110 эсе көп. К-дүн дээрлик бардык энергиясы анын борбору – ядросунан чыгат. Ядро К-дүн 1/1000 көлө&shy;мүн ээлейт (диаметри 450 000 <i>км</i>) ж-а орточо тыгыздыгы 160 <i>г/см<sup>3</i></sup>. К. бир нече катмардан турат ж-а анын курамындагы заттар нурду начар өткөргөндүктөн, ядродон фотосферага нур&shy;лануу өтө жай жүрөт – 10 млн жыл. Бул мезгилде нурлануучу рентген нурларынын жыш&shy;тыгы азайып, көзгө көрүнүүчү жарык болуп ка&shy;лат. К-дүн радиусунун 27%ин (445 000 <i>км</i>) конвекция аймагы түзөт. Өз огундагы орт. айлануу мезгили 25,4 күн, эклиптикага болгон кый&shy;шаюусу 7,25°. Айлануу К-дүн 0,005%тин түзгөн К. дискинин кысылуусу м-н коштолот. Айла&shy;нуу ылдамдыгы К. атм-сындагы ар түрдүү так&shy;тардын кыймылы ж-а К. дискинин четиндеги спектр сызыктарынын жылышы б-ча аныкта&shy;лат. Жерге жакын (149,5 млн же 1 а. б.) ж-а Жердеги жашоо шарт К-дүн нурлануусуна то&shy;лук көз каранды. К. ил. жактан үч негизги се&shy;бептүү кызыкчылыктарды туудурат. Биринчиден, К. – Жерге эң жакын жылдыз ж-а фотосферасынын бурчтук өлчөмү 0,53°. Мындай ара&shy;лыкта К. атм-сынын майда ж-а татаал бөлүк&shy;төрүн байкоо ыңгайлуу. Экинчиден, анын өтө начар радио ж-а рентген нурлануусу белгиле&shy;нип, ургаалдуулугунун борбордон сырткы дис&shy;кин карай жогорулай тургандыгы байкалат. Бул диапазондогу нурлануу жогорку хромосферада ж-а төмөнкү таажыда пайда болот. Үчүнчүдөн, Жер орбитасы К. атм-сын пайда кылуучу К. ша&shy;малынын ичинен өтөт ж-а <i>космос аппараты&shy;нын</i> жардамы м-н курамындагы заттардын үл&shy;гүсүн алууга, атм-сына түздөн-түз байкоо жүргүзүүгө ылайыктуу (к. <i>Күн атмосферасы</i>). Жер ор&shy;битасында К. шамалынын плазмасынын темп&shy;расы жай Күн мезгилинде ~10<sup>4</sup>К, активдүү мезгилинде 4x10<sup>5</sup>К. К. шамалы 1 <i>сек</i> ичинде 10<sup>27 </sup>– 10<sup>29 </sup><i>эрг</i> энергияны мейкиндикке таратат ж-а секун&shy;дасына бир миллион тоннадай зат жоготот. К. ша&shy;малынын таасирин кометаларда байкоого болот.<br />
<br />
<br />
Ад.: Звезды и звездные системы. М.,1981; <i>Маров М. Я.</i> Планеты солнечной системы. 2-е изд. М., 1986; <i>Куликовский П. Г.</i> Справочник любителя астрономии. 5-е изд. М., 2002. <br />
<p align='right'><i type='author'>А. Борсокеев.</i></p><br />
[[Категория:4-том, 657-736 бб]]<br />
</div>Kadyrm