КӨӨРҮК - Түзөтүүлөр тарыхы

Lera, 09:14, 14 Январь (Үчтүн айы) 2026 карата

2026-01-14T09:14:24Z

@@ 1 сап: / 1 сап: @@
-<b type='title'>КӨӨРҮК</b> - устакана очогундагы отту (көмүрдү)
+<b type='title'>КӨӨРҮК</b> - устакана очогундагы отту (көмүрдү) күйгүзүп туруучу аспап; аба үйлөөчү аспаптар&shy;дын эң эскиси. Көөрүк байыркы замандарда металл эритүү үчүн пайдаланылып, кол менен кыймылга келтирилген;
-[[File:КӨӨРҮК46.png | thumb | 1 - териси; 2 -ооз жыгачы; 3 - манжа бүлдүргөсү; 4 - бармак бүлдүргөсү;	5 -моюну; 6	 - көңдөй ача жыгач; 7 — түтүк темири; 8 - өчөк кыш.]]
+[[File:КӨӨРҮК46.png | thumb | 1 - териси; 2 -ооз жыгачы; 3 - манжа бүлдүргөсү; 4 - бармак бүлдүргөсү; 5 -моюну; 6 - көңдөй ача жыгач; 7 - түтүк темири; 8 - өчөк кыш.]]
-эритүү үчүн пайдаланылып, кол м-н кыймылга
+орто кылымда кол (дене) жана унаа күчү кыймылга келтирүүчү механизмдер, ки&shy;йинчерээк суу кыймылдаткычтары менен иште&shy;ген. Металлургиянын дүркүрөп өнүгүшүнө бай&shy;ланыштуу  көөрүктөрдү электр  көөрүктөр жана аба үйлө&shy;түүчү машиналар сүрүп чыгарган. Кыргыз урун&shy;ган  көөрүк  кол менен кыймылга келтирилип, кол же ала  көөрүк  деп аталган. Кол  көөрүк туюк союлган (же кураштыра тигилген) эки териден, ичи көң&shy;дөйлөнгөн ача жыгачтан, түтүк темирден тур&shy;ган; териси эчки, кой, кийик же кулундун туюк союлуп, ийленген терилеринин жүнү сыртына каратылып жасалган; терилердин кенен (түп) жагынын эки бетине жарыш ооз жыгачтар (так&shy;тайчалар) кадалып, аларга манжа бүлдүргө жана бармак бүлдүргө тагылган; кууш (моюн) жак&shy;тары көңдөй ача жыгачтын эки ачасы менен тике же кыйыр (темир түтүктөр аркылуу) бирикти&shy;рилген. Эки ачанын көңдөйү кошулган жердеги тешиктерге ачылып-жабылма капкакча (ка&shy;йыш, шири же булгаары) коюлган. Ача жыгач&shy;тын кошулушунан пайда болгон чоң көңдөйдүн көзөнөгүнө темир түтүк ашталып, анын бир учу очок кыштын (чопо түтүктүн) тешиги менен туташтырылган. Көөрүктү басканда терилердин түп жагындагы жарыш тактайчалар кыска карма&shy;лып, өйдө тартканда бир аз ачылып, теринин көңдөйү абага толуп чыккан; толгон аба түтүктөр аркылуу очокко кирген. XIX кылымдын 2-жарымынан келгин орустардын таасири менен  кыргыз арасына асма (орус)  көөрүк  жайыла башта&shy;ган. Асма  көөрүктүн кол көөрүктөн айырмасы: бир эле «териден» (мехтен) турат; анысы кайыштан (бул&shy;гаарыдан) жасалып, эки четинен жана ортосунан жарыш тактайлар менен бекитилген. Эки четин&shy;деги тактайлары «тери» менен кошо кыймылдай берет, ал эми «терини» экиге бөлүп турган ор&shy;тоңкусу бир учу дубалга кадалган бойдон кыймылдабай турат. Асма  көөрүктүн кууш (ооз) жагы түтүктөр аркылуу очок менен туташтырылат, ке&shy;нен (түп) жагы <i>б</i>олсо кыяк (гармонь) мехи сыяк&shy;туу бүктөлүп-жазылып тургудай болуп кайыш&shy;тан жасалат. Асма көөрүк зым (же жип) аркылуу шыпка асылып, кол менн кыймылга келтири&shy;лет. "Учурда кол  көөрүк да, асма көөрүк да сейрек учурап, жөнөкөй устакана очокторунда гана колдо&shy;нулат.
 [[Категория:4-том, 497-546 бб]]

vol4>KadyrM, 10:39, 9 Январь (Үчтүн айы) 2026 карата

2026-01-09T10:39:48Z

← Мурунку нускасы	10:39, 9 Январь (Үчтүн айы) 2026 -деги абалы
(Айырма жок)

Kadyrm: 1 версия

2026-01-09T05:19:47Z

1 версия

Жаңы барак

<b type='title'>КӨӨРҮК</b> - устакана очогундагы отту (көмүрдү)
күйгүзүп туруучу аспап; аба үйлөөчү аспаптардын эң эскиси. К. байыркы замандарда металл

[[File:КӨӨРҮК46.png | thumb | 1 - териси; 2 -ооз жыгачы; 3 - манжа бүлдүргөсү; 4 - бармак бүлдүргөсү; 5 -моюну; 6 - көңдөй ача жыгач; 7 — түтүк темири; 8 - өчөк кыш.]]
эритүү үчүн пайдаланылып, кол м-н кыймылга
келтирилген; о. кылымда кол (дене) ж-а унаа
күчү кыймылга келтирүүчү механизмдер, кийинчерээк суу кыймылдаткычтары м-н иштеген. Металлургиянын дүркүрөп өнүгүшүнө байланыштуу К-төрдү электр К-төр ж-а аба үйлөтүүчү машиналар сүрүп чыгарган. Кыргыз урунган К. кол м-н кыймылга келтирилип, кол же
ала К. деп аталган. Кол К. туюк союлган (же
кураштыра тигилген) эки териден, ичи көңдөйлөнгөн ача жыгачтан, түтүк темирден турган; териси эчки, кой, кийик же кулундун туюк
союлуп, ийленген терилеринин жүнү сыртына
каратылып жасалган; терилердин кенен (түп)
жагынын эки бетине жарыш ооз жыгачтар (тактайчалар) кадалып, аларга манжа бүлдүргө ж-а
бармак бүлдүргө тагылган; кууш (моюн) жактары көңдөй ача жыгачтын эки ачасы м-н тике
же кыйыр (темир түтүктөр аркылуу) бириктирилген. Эки ачанын көңдөйү кошулган жердеги
тешиктерге ачылып-жабылма капкакча (кайыш, шири же булгаары) коюлган. Ача жыгачтын кошулушунан пайда болгон чоң көңдөйдүн
көзөнөгүнө темир түтүк ашталып, анын бир учу
очок кыштын (чопо түтүктүн) тешиги м-н туташтырылган. К-тү басканда терилердин түп
жагындагы жарыш тактайчалар кыска кармалып, өйдө тартканда бир аз ачылып, теринин
көңдөйү абага толуп чыккан; толгон аба
түтүктөр аркылуу очокко кирген. 19-к-дын 2-
жарымынан келгин орустардын таасири м-н
кыргыз арасына асма (орус) К. жайыла баштаган. Асма К-түн кол К-төн айырмасы: бир эле
«териден» (мехтен) турат; анысы кайыштан (булгаарыдан) жасалып, эки четинен ж-а ортосунан
жарыш тактайлар м-н бекитилген. Эки четиндеги тактайлары «<тери» м-н кошо кыймылдай
берет, ал эми «терини» экиге бөлүп турган ортоңкусу бир учу дубалга кадалган бойдон кыймылдабай турат. Асма К-түн кууш (ооз) жагы
түтүктөр аркылуу очок м-н туташтырылат, кен ен (түп) ж аг ы <i>б</i> ол с о кыяк (г ар мон ь) м ехи с ыя ктуу бүктөлүп-жазылып тургудай болуп кайыштан жасалат. Асма К. зым (же жип) аркылуу
шыпка асылып, кол м-н кыймылга келтирилет. "Учурда кол IC. да, асма IC. да сейрек учурап,
жөнөкөй устакана очокторунда гана колдонулат.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]