КОСОВО

КО́СОВО – Балкан жарым аралындагы мамлекет. Түндү­гүнөн ж-а чыгышынан Сербия, батышынан Чер­ногория, түштүк-батышынан Албания, түштүгүнөн Македония м-н чектешет. Аянты 11 миң км². Калкы 1 667 554 (2026); негизинен ал­бандар, ошондой эле серб, черногориялыктар жашайт.
Борбору – Приштина шаары. Өлкөнүн аймагынын басымдуу бөлүгүн Косо­во талаасы ж-а Метохия ойдуңдары ээлейт. Ойдуңдар аркылуу Ак Дрин, Ибар дарыялары агып өтөт. Климаты мелүүн, континенттик (январдын орточо температурасы 0°Сдей, июлдуку 20°С; жылдык орточо жаан-чачыны 700 мм). Тоо капталдарын жазы жалбырактуу токой, шалбаа ээлейт; жайыты арбын. 8–12-кылымдарда Косово аймагы Рашка мамлекетине, Биринчи Болгар падышалыгына ж-а Византия­га, 12-кылымдын аягында сербдердин бирдиктүү мам­лекетине кирген. 1346-жылдан Серб пат­риархатынын (резиденциясы – Печ шаары) борбору болгон. Косово талаасындагы салгылашуудан (1389) кийин Косово Сербия м-н бирге түрк султан­дыгынын (1459-жылдан Осмон империясынын курамында) вассалына айланган. 17-кылымга чейин аймактагы калктын көп бөлүгүн сербдер түзгөн. 1683–99-жылдарда Австрия-Түркия согушунун жүрү­шүндө Косово аймагын австриялык аскерлер ээлеп, сербдер массалык түрдө Косоводон чыгып кетишкен. 19-кылымдын аягында Косово албандардын улуттук кый­мылынын борборуна айланган. 1878-жылы Призрен шаарында аскердик-саясий уюм – Призрен лигасы (Албан лигасы) уюшулуп, Осмон империясынын курамындагы бардык албандарды автономия­лык административдик бирдик түзүүгө чакырган. Түрк бийли­ги автономия жөнүндө маселени кароодон баш тарт­кандыктан, албан улуттук кыймылынын лидер­лери алар м-н болгон байланыштарын үзгөн. Призрен лигасынын куралдуу отряддары Косово аймагынын бир бөлүгүн басып алып, жергиликтүү ал­бан администрациясынын органдарын түзгөн. 1881-жылы Косово аймагына түрк аскерлеринин кири­ши м-н кыймыл токтотулган. 1897–1900-жылдарда Косоводо албандардын кыймылы кайрадан күч ал­ган. Балкан согуштарынын (1912–13) на­тыйжасында Косово Сербия м-н Черногориянын, 1918-жылы Серб, хорват ж-а словендер (1929-жыл­дан Югославия) королдугунун курамына кирип, 3 административдик-аймактык бирдиктердин (Вардар, Зет ж-а Мо­равия бановиндери) ортосунда бөлүштүрүлгөн. 1941-жылы Улуу Албаниянын курамына Косовонун борбордук бөлүгү, 2-дүйнөлүк согуш убагында Косовонун көп бөлүгү Албания италиялык протекторатынын курамына бириккен. Италиялык аскерлердин окку­пациясы мезгилинде 40 миңдей серб өлтүрүлүп, 100 миңдей серб Косовону таштап кетүүгө аргасыз болгон. 1944-жылдын аягында Косово аймагы италиялык аскерлерден бошотулуп, 1945-жылы кайрадан Юго­славия Федеративдик Эл Республикасынын (1963-жыл­дан Социалисттик Федерациялык Югославия Республи­касы, СФЮР) курамына кошулган. 1945–63-жылдарда АО, 1963–69-жылдарда Сербия Республикасынын курамындагы Косово ж-а Метохия автономиялык крайы (1969- жылдан Косово). 1974-жылы СФЮРдун Конститу­циясы боюнча крайдын автономиялык статусу ке­ңейип, Косово СФЮРдун өзүнчө субъектисине айла­нып, Сербия м-н бирдей укуктарга ээ болгон. 1981-жылы крайда студенттик массалык толкун­доолор өтүп, Югославиянын чегинде толук укук­туу республика статусун талап кылышкан. 1989-жылы сербиялык Скупщина Сербия Конституциясы­на өзгөртүүлөрдү киргизип, автономиялык край­дын укуктарын чектеген. Бул чечим албандык сепаратизмдин күчөшүнө алып келип, кан төгүү­лөрдөн кийин Косоводо аскердик кырдаал киргизил­ген. Ошол эле жылы Косоводо И. Ругова жетектеген Косово Демократиялык лигасы түзүлгөн. 1991-жылы сен­тябрда көз карандысыз Косово Республикасынын түзүл­гөндүгү жарыяланган. 1992-жылы майда президент­тик ж-а парламенттик шайлоолор өткөрүлүп, И. Ругова Косово президенти болуп шайланган. 1996-жылы Косоводо «Косово боштондук армиясы» (КБА) түзүлүп, ал Сербия мамлекеттик бийлигинин өкүлдөрүнө ж-а жергиликтүү сербиялык калкка кар­шы террор баштаган. 1998-жылы кырдаал курчуп, кагылышуулар куралдуу түргө өткөн. Сербия­лык коопсуздук күчтөр КБАнын базаларына каршы чабуул жасап, аны Албанияны көздөй сүргөн. Югославия Союздук Республикасынын (ЮСР) жетекчилиги аймактагы тынчтык абалды ка­лыбына келтирүү жөнүндө Ругова м-н сүйлөшүүлөр­дү баштаган. Бул боюнча ЮСР президенти С. Ми­лошевич Косового Сербия курамында улуттук авто­номия укуктарын кеңейтүүгө даяр экендигин билдирген. 1999-жылы 24-мартта НАТО ЮСРге кар­шы агрессиясын баштап, Сербия аймагын бом­балаган. 1999-жылы БУУнун Коопсуздук кеңеши­нин резолюциясы боюнча Косово аймагында туруктуулук м-н тартиптүүлүктү сакташ үчүн НАТО жетек­теген эл аралык күчтөр киргизилген. Косовону убак­тылуу БУУнун Генералдык секретарынын ата­йын өкүлү башкарып, ал БУУнун Косоводогу Миссиясын жетектеген. 2004-жылы октябрда Косоводо парламенттик шайлоо өткөрүлүп, Косово Де­мократиялык лигасы жеңишке жеткен. 2008-жылы 17-фев­ралда Косово парламенти Косовонун көз карандысызды­гын жарыялаган. 2011-жылдын февралына БУУга мүчө болгон 192 мамлекеттин 75и Косовонун эгемендүүлүгүн тааныган. 2010-жылы 22-июлда БУУнун эл аралык соту Косовонун эгемендүүлүгүнүн жарыяланышын эл аралык укукка каршы кел­бейт деп тааныган.
Косово – негизинен агрардык өлкө, экономикалык активдүү калктын ¹/2 не жакыны айыл чарбасында эмгектенет. Дан эгиндери (жүгөрү, буудай, арпа), тамеки, жа­шылча-жемиш, бак-дарак өстүрүлөт; жүзүмчү­лүк кеңири таралган. Кол өнөрчүлүк өнүккөн.
Өнөр жайында коргошун-цинк кенташтарын казып алуунун ж-а эритүүнүн мааниси зор. Ошондой эле лигнит, хромит, магнезит казылып алы­нат. Химия, цемент, жыгач иштетүү, кагаз, тек­стиль, булгаары, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт.

Ад. Овчинский В. С. «Независимость» Косово в зеркале теневой политики. М., 2008.

Ө. Бараталиев, Ш. Керимова.