КОРЕЯ КЭДР

КОРЕ́Я КЭДР , К о р е й Э л д и к Д е м о к р а т и я Р е с п у б л и к а с ы, КЭДР (Чосон Минжу­жуый инмин конгхвагук) – Чыгыш Азиядагы мамлекет, Корей жарым аралынын түндүк бөлүгүн ж-а ма­териктин бир аз чет-жакасын ээлейт. Батышы­нан Сары деңиз, чыгышынан Япон деңизи м-н чулганат (жээк сызыгынын жалпы узундугу 2495 км). Түндүгүнөн Кытай, Россия (Туманган дарыясы аркы

луу), түштүгүнөн Корей Республикасы м-н чектешет. Аянты 122,8 миң км². Калкы 24,7 млн (2013).
Борбору – Пхеньян. Расмий тили – корей тили. Акча бирдиги – вона. КЭДР административдик-аймактык жактан 9 провинциядан, 1 шаардан, 1 борборго баш ий­ген райондон турат (к. таблицаны). Кэсон (Түштүк Хванхэ провинциясы) ж-а Кымган (Канвондо провинциясы) атайын экономикалык зоналары, ошондой эле өзгөчө баш ийүүдөгү – Нампхо шаары (Түштүк Пхёнан провинциясы) өзүнчө административдик статуска ээ. КЭДР – БУУнун (1991), Бейтарап уюмдары­нын (1975) мүчөсү.

Мамлекеттик түзүлүшү. КЭДР – унитардык мамлекет. Конституциясы 1972-жылы 27-декабрда кабыл алынган. Башкаруу формасы – социалисттик рес­публика. Мамлекеттик бийликтин жогорку органы – бир палаталуу Жогорку элдик чогулуш (ЖЭЧ), 5 жылга шайланат. ЖЭЧ Коргоо комитетинин төра­гасын ж-а анын орун басарларын дайындайт же кызматтан алат; мамлекеттик бюджетти ж-а эл чар­басын өнүктүрүүнүн мамлекеттик планын бекитет; эл аралык келишимдерди ратификациялайт ж-а денонсациялайт; мыйзамдарды кабыл алат; конституциянын аткарылышын көзөмөлдөйт

Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2009)

ж. б. ЖЭЧти анын президиуму жетектейт. Пре­зидиумдун төрагасы ички ж-а тышкы саясатта мамлекеттин кызыкчылыгын коргойт; дипломатиялык

өкүлдөр м-н элчилердин ишеним грамоталарын кабыл алат ж-а тапшырат ж. б.; КЭДРдин мамлекеттик коргоо комитети мамлекеттик бийликтин жогорку аскер жетекчиси ж-а мамлекеттик коргоо башкармалыгынын органы болуп эсептелип, аны төрага жетектейт. Мамлекеттик бийликтин жогорку административдик-аткаруучу орга­ны – өкмөт. Кабинет төрага, төраганын орун басарлары, министрлерден турат. ЖЭЧке жооп­туу. Негизги партиясы: Корея эмгек партиясы (КЭП).

Табияты. Япон деңизинин жээги тоолуу, не­гизинен абразия-аккумуляциялык ж-а абразия ­бухта тибинде, Сары деңиздин жээги түндүк-ба­тышында – түзөң, кумдуу, Нампхо шаарынан түш­түктү карай – риас тибинде. Өлкөнүн аймагынын ⁴/5 бөлүгүн тоолор ээлейт. Түндүгүндө кокту-колот, терең капчыгайлуу орто бийиктикте­ги Түндүк Корей тоолору байыркы тайпаң жон­дорду түзгөн бөксө тоолор м-н кезектешип жа­тат. Түндүк-чыгышында Кытай м-н чек арага жа­кын базальттуу Чанбайшань бөксө тоосу жа­тат, анда өлкөнүн эң бийик чокусу – Пэктусан жанартоосу (2750 м) жайгашкан. Корей жарым аралы­нын чыгышында Чыгыш Корей тоолору созу­луп жатат. Жапыз дөбө-дөңсөөлөр м-н токол тоолордун айрым бөлүктөрү Сары деңиздин жээктерине чейин жетет. Ири түздүктөрү (Пхе­ньян, Хамхын ж. б.) негизинен деңиз жээктей жайгашкан. Өлкөнүн басымдуу бөлүгү байыр­кы Кытай-Корей платформасынын түндүк-чыгыш чет-жакасында жайгашкан. КЭДРдин маанилүү кен байлыктары: жез (өлкөнүн түндүгүндө), ал­тын (Түндүк Хванхэ, Түштүк Пхёнан, Түштүк Хамгён провинцияларында), коргошун, цинк (өлкөнүн түндүк, түндүк-чыгыш, борбордук бөлүктөрүндө), вольф­рам (Маннён), молибден (Пусон), темир (ириле­ри өлкөнүн түндүк-чыгышында ж-а батышында), көмүр, магнезит, графит, пирит, флюорит ж. б. Мелүүн муссондук климат мүнөздүү. Түндүк бө­лүгүндө континенттик климат даана байкалат: кышында түндүк ж-а түндүк-батыштан азия анти­циклонунун абасы (континенттик муссон) ки­рип, муздак, ачык ж-а кургак аба ырайын пай­да кылат. Чыгыш жээги батышына караганда жылуураак, анткени Чыгыш Корей тоолору аны муздак континенттик муссондон тосуп турат.
Январдын орточо температурасы түндүгүндө –21°Сден тоолордо –40°Сге чейин төмөндөшү ыктымал), түштүгүндө –7°Сге чейин. Түндүк Корей тоолорунда кышында туруктуу кар катмары пайда болот. Эң жылуу айынын (август, айрым жерлеринде июль же июнь) орточо температурасы түндүгүндө 22°С, түштүгүндө 24°С. Жайкы деңиздик муссон июн­дан октябрга чейин жаан-чачынды мол алып келет. Жаан-чачындын жылдык орточо өлчөмү түздүктөрдө түндүктөн түштүккө (600–1400 мм), тоолордо бийиктеген сайын (900–1000 мм) өсөт.
Жайдын аягында ж-а күзүндө аймактын кый­ла бөлүгү тайфундун таасиринде болот.
Дарыя тармактары жыш. Аймагынын басым­дуу бөлүгү Сары деңиздин алабына кирет. Негиз­ги дарыялары: Амнокан (Ялунцзян; узундугу 790 км), Тэдонган (400 км). Япон деңизине негизинен тоолордон башталган кыска дарыялар, ошондой эле өлкөдөгү эң ири дарыялардын бири – Туманган куюп, КЭДРдин түндүк-чыгыш чек арасы аркы­луу агат (узундугу 520 кмден ашык). Ири дарыя­ларынын кыйла бөлүгү кеме каттоого ыңгай­луу. Дарыяларынын көбү жамгыр же кар-жам­гыр сууларынан куралат; түндүгүндө көп дарыя­лары тоңуп калат. Дарыялары кышында тар­тылып, жайында ташкындайт. Аймак гидро­энергия ресурстарына бай. Дарыя агымын жөнгө салуу, ирригациялык, суу м-н камсыз кылуу максатында гидротехникалык курулмалар арбын салын­ган. Эң ири суу сактагычы – Супхунхо (толук көлөмү 12 км³) Амноккан дарыясында курулган. Ай­доо жеринин 73%и сугарылат. Жыл сайын ка­лыбына келип туруучу суу ресурстары 77 км³ди түзөт. Өлкөнүн ар бир тургунуна жылына 3,4 миң м³ суу туура келет.
Флорасы татаал өсүмдүктөрдүн 3 миңге жа­кын түрүнөн турат; анын 10%и – эндемиктер.
Мурда аймагынын басымдуу бөлүгүн каптаган токой 20-кылымда толугу м-н кыйылып жок бол­гон. Азыркы токойлуулук 68%ти түзөт (көчөт отургузуунун эсебинен); жергиликтүү токой негизинен тоолуу аймактарда гана сакталган. Калк жыш отурукташкан ж-а жери ургаалдуу пайдаланыл­ган түздүктөрдө маданий өсүмдүктөр басымдуу. Токойду кыюудан эрозия ж-а суу ташкыны күчө­гөн. Түндүк Корей тоолорунун этек бөлүгүндө (500–

Тоонун ийне жалбырактуу токою.

800 м бийиктикте) жазы жалбырактуу, негизи­нен эмен токою таралган. Анын астында коңур (бурозём) топурак өөрчүгөн. Андан жогору кы­зыл карагай, корей кедри аралаш ийне-жазы жалбырактуу токой үстөмдүк кылат; ийне жал­бырактуу токойдун (карагай, көк карагай, кара карагай) ири массивдери кездешет; бул тилке­нин астында тоонун иллювий-темирлүү күл топурактары өөрчүгөн. Кэма бөксө тоосунда баа­луу кызыл карагай, корей кедри ж-а көк кара­гай өскөн кедр-көк карагайлуу токой массивде­ри бар. Токой 2000 м бийиктикке чейин өсөт. Эң бийик кырка тоолордун капталдарын ээле­ген ийри-буйру өскөн таш кайың, жапалак кедр­дин бадалдарынан, рододендрондон турган то­кой 2500 мден жогору мамык чөп-эңилчектүү тундрага ж-а альп шалбаасына өтөт. Чыгыш Корей тоолорунун жазы жалбырактуу токою түргө өтө байлыгы м-н өзгөчөлөнөт; анда эмен, жөкө дарак, ак чечек ж. б. породалардын бир

нече түрү бар. 1500–2000 м бийиктиктен жогору карагай-көк карагайлуу токой үстөмдүк кылат. Ири сүт эмүүчүлөрдөн (100дөн ашык түрү бар, анын 12си жоголуу алдында турат) жетүүгө та­таал токойлуу аймактарда ТКЭСтин Кызыл китебине кирген амур жолборсу, кабылан, ак төш аюу, туяктуулардан – уссури чаар бугусу, горал, кабарга кездешет. Түлкү, карышкыр, кундуз ж. б. кеңири таралган. Уялоочу куш­тардын 138 түрү бар, алардын 25и жоголуу ал­дында турат. Жээк зонасы орнитофаунага (кы­тан, даур турнасы, куназ, каз, өрдөк, ак чар­дак, кара каз, баклан ж. б.) өтө бай. Сойлоочу­лардын 20, жерде-сууда жашоочулардын 17 түрү бар. Жээк суусу биологиялык ресурстарга (балык, краб, креветка, деңиз кирписи, моллюска ж. б.) бай.
Өлкөнүн жалпы аянтынын 2,6%ин 30дан ашык корголуучу табигый аймак ээлейт. Эки коруктун аймагы (Пэктусан ж-а Кувольсан тоо­лору) ЮНЕСКОнун биосфералык резерватына киргизилген. Түндүк кеңдиктин 38°ун бойлой кет­кен демилитаризация зонасында жазылыгы 4 км болгон тилкеде жапайы жандыктардын жашоосу үчүн ыңгайлуу шарт түзүлгөн.

Калкы. Өлкөнүн калкынын басымдуу бөлүгү (99,7 %и) – корейлер; ошондой эле кытайлар (0,2%и), филиппиндер, моңгол, орус, вьетнам ж. б. улут­тар да бар. Төрөлүүнүн төмөндөөсүнөн калктын санынын өсүү темпи басаңдоодо. Төрөлүү 1000 адамга 14,6 бала, өлүм-житим 7,3 адам туура келет. Фертилдүүлүк: 1 аялга 2 бала. Сырткы миграция дээрлик жокко эсе. 1990-жылдардын 2-жарымынан көмүскө эмиграция (негизинен Кытай м-н Корей Республикасына качуу) күчөгөн. 15 жашка чейинки өспүрүмдөр өлкөнүн калкынын 22,9%ин, эмгекке жарамдуу курактагылар (15–64 жаштагылар) 68,2%ин, 65 ж-а андан улгай­гандар 8,8%ин түзөт (2008). Орто эсеп м-н 100 аялга 95 эркек туура келет. Өмүрдүн күтүлгөн орточо узактыгы 72,2 жыл (эркектердики 69,5, аялдардыкы 75,1 жыл; 2008). Калкынын орточо жыштыгы салыштырмалуу жогору: 1 км² жер-

Пхеньяндын борбордук бөлүгү.

ге 194,7 адам (2009). Эң жыш отрукташкан жер­лери – Түштүк Пхёнан (339,2 адам), Түштүк Хванхэ (299,7 адам); эң сейрек отурукташкан жерлери – өлкөнүн түндүгү. Шаар калкы 60% (2007). Ири шаарлары: Пхеньян (калкы 3198,9 миң; 2009), Хамхын (580,9 миң), Нампхо (467,0 миң), Хын­нам (359,6 миң), Кэсон (351,5 миң), Вонсан (340,2 миң), Чхонжин (329,4 миң), Синыйжу (285,9 миң), Хэжу (227,2 миң), Кангэ (207,8 миң) ж. б. Иштеген калктын 63%тейи өнөр жайы м-н тейлөө чөйрөсүндө, 37%тейи айыл чарба, токой ж-а балык чарбаларында эмгектенет.

Тарыхы. КЭДР 1948-жылы 9-сентябрда түзүлгөн. Министрлер кабинетинин төрагалыгына Ким Ир Сен дайындалган. Конституциясы КЭДР жарыя­ланган күндөн күчүнө кирген. КЭДР 1948-жылы СССР, 1949-жылы КЭР м-н дипломатиялык мамилелерди түзгөн. Корей согушу (1950–53) бүткөн соң, КЭДР өкмөтү бүлүнгөн чарбаны калыбына келтирүү ж-а андан ары өнүктүрүүнүн, социалисттик кайра түзүү­лөрдү жүзөгө ашыруунун 3 жылдык планын (1954–56) бекиткен. Эл чарбасын өнүктүрүү пла­нында өнөр жай ж-а айыл чарба өндүрүшүн калыбына кел­тирүү, аны согушка чейинки деңгээлине жет­кирүү гана эмес, эл чарбасын андан ары бир кыйла даражада жаңыдан куруу да каралган. 1954-жылы ноябрда Корея эмгек партиясынын БКнын пленумунда коллективдештирүү (1954–59), 1956-жылы апрелде индустриялаштыруу (1956–61) жөнүндө чечим кабыл алынып, эл чарбасын өнүктү­рүүнүн 5 жылдык планы иштелип чыккан. Бул пландын ийгиликтүү ишке ашышына көмөк көрсөткөн өнөктөрү – СССР ж-а Кытай болгон. 1959-жылдары КЭДР алар м-н достук, өз ара жардамдашуу ж-а кызматташуу жөнүндө келишим­дерди (1961-жылы 6-июлда СССР, 1961-жылы 11-июл­да КЭР м-н) түзгөн. Өлкөнүн саясий ж-а экономикалык курулушунун башында Корея эмгек партиясы (КЭП) турган. 1950–60-жылдары КЭП жетекчилиги үчүн саясий күрөштө бийликке кайрадан Ким Ир Сен келген. Ал КПССтин саясий курсун сын­дап, СССР м-н экономикалык ж-а аскер байланыштарын чектеген. 1972-жылы 4-июлда КЭДР м-н Корей Респ­убликасынын өкүлдөрү эки өлкөнү бириктирүүнүн шарт­тарын аныктаган Биргелешкен билдирүүгө кол коюшкан. Бул маселе тышкы күчтөрдүн кий­лигишүүсүз, улуттук консолидациянын негизинде ж-а тынчтык жол м-н ишке ашырылууга тийиш болгон. 1972-жылы КЭДР жаңы Конституция кабыл алып, өлкөгө президент кызматын киргизген (алгачкы президенти Ким Ир Сен болгон). ЖЭЧ Президиуму ж-а Министрлер кабинети жоюлуп, Борбордук элдик комитет (БЭК) ж-а премьер-министр жетектеген административдик кеңеш түзүлгөн. 1974-жылы БЭК бардык салыктарды жоюу жөнүндө мыйзам кабыл алган. 1970-жылдары КЭДРдин расмий идеоло­гиясы – чучхе доктринасы жарыяланган. КЭДРде ядролук изилдөөлөр активдештирилип, 1974-жылы Атом энергиясы боюнча эл аралык агент­тикке кирип, ядролук программаларды ишке ашыруу үчүн КЭРден жардам сураган. 1980- жылдары өлкөдөгү экономикалык кризис, ошондой эле АКШ м-н болгон мамиленин курчушу КЭДРдин СССР, КЭР, Чыгыш Европа өлкөлөрү ж-а Корея Республикасы м-н байланышын кеңейтүүгө шарт түзгөн. 1984-жылы Ким Ир Сен СССР, Германия Демократиялык Республикасы, Венгрия, Польша, Румыния, Болгария ж-а Югославия өлкөлөрүнө барып, кызмат­ташууну өнүктүрүү жөнүндө келишимдерге кол койгон. 1994-жылы июлда Ким Ир Сен өлгөндөн кийин өлкөнү анын уулу – Ким Чен Ир (1997-жылдан КЭП БКнын генералдык секретары) жетектеген. 1998-жылы Конституцияга оңдоолор киргизилип, КЭДР Президентинин кызматы, БЭК ж-а Административдик

кеңеш жоюлуп, Мамлекеттик коргоо комитетинин укукта­ры кеңейтилип, ЖЭЧ Президиуму ж-а Ми­нистрлер кабинети калыбына келтирилген. Ким Ир Сен КЭДРдин «түбөлүк президенти» деп жарыяланган. 1990-жылдары өлкөнүн экономи­касы төмөндөп, элдин социалдык абалы начар­лаган. Бирок КЭДР өкмөтү аскер ишине өз­гөчө көңүл буруп, финансы жактан каржылап, 1998-жылы үч баскычтуу баллистикалык ракета­ны сыноодон өткөргөн. 2000-жылы июнда КЭДР м-н Корей Республикасынын мамлекет башчылары – Ким Чен Ир ж-а Ким Дэ Чжун жолугушуп, эки мамлекетти бириктирүү жөнүндө декларацияга кол коюлган. 2002-жылы КЭДР жетекчилиги экономи­ка чөйрөсүнө өзгөртүүлөрдү киргизген. Өлкөдө мамлекеттик зайымдардын облигациялары чыгары­лып, вонанын рынок курсу киргизилип, өнөр жай ишканаларына ж-а айыл чарба кооперативдерине пландан ашык чыгарылган продукцияларын өз алдынча колдонууга мүмкүнчүлүк берилген. 2002-жылы 13-декабрда КЭДР өкмөтү ядролук программаларды жаңыртууга ж-а ядролук реак­торду курууну улантууга ниеттенгенин бил­дирген. 2006-жылы 9-октябрда ядролук куралдар­ды сыноону жарыялагандан кийин, 14-октябр­да БУУнун Коопсуздук кеңешинин чечими м-н КЭДРге каршы эл аралык санкциялар кирги­зилген. 2007-ж. октябрда Пхеньянда өткөн корейлер аралык саммитте эки мам­лекеттин ортосунда экономикалык ж-а гуманитардык кызмат­ташууларды кеңейтүү боюнча тынчтык келишими түзүл­гөн. 2008-жылы эки мамлекет­тин ортосундагы кызматта­шуунун өнүгүшүн ядролук куралсызданууга байла­ныштырган жогорку деңгэ­элдеги жолугушуулар Ко­рей Республикасында бийликке Ли Мён Бак жетектеген жаңы администрациянын кели­ши м-н токтогон. 2009-жылы КЭДРдин ядролук курал­дарды өнүктүрүү боюнча жаса­ган иш-аракеттери БУУнун Коопсуздук Кеңеши тара­бынан айыпталган.

Чарбасы. КЭДРдин эко­номикасында «өз күчүнө таянуу» курсу жүргүзүлүүдө (анда оор өнөр жайын өнүктүрүүгө артыкчылык берилет). 2002-жылдан ИДПнин өнү­гүүсү байкалат (2002-жылы 1,2%; 2005-жылы 2,9%). Ошол эле учурда электр энергия­сы, сырьё, түрдүү материал­дар, өнөр жай жабдуулары, азык-түлүк жетишпейт; өндүрүш каражаттарынын көбү эскирген. 2000- жылдардын ортосунан баштап банк сектору, кеме куруу, фармацевтика продукцияларын ж-а керектөө товарларын чыгаруу боюнча көптөгөн (айрыкча Кытай, Корей Республикасынын компанияла­ры м-н) биргелешкен ишканалар уюшулган. 1960-жылдардан расмий статистикалык маалы­маттар жарыяланбайт, бардык маалыматтар баа берүү мүнөзүндө (эл аралык уюмдардын, түштүк корей маалыматтары). ИДПнин көлөмү 40 млрд доллар (2008), аны киши башына бөлүштүргөндө 1800 доллардан тура келет. ИДПнин структура­сында өнөр жайынын үлүшү 43,1%, тейлөө чөйрөсүнүкү 33,6%, айыл чарбасыныкы 23,3% (2002). ИДПнин 2008-жылдагы өнүгүүсү терс мааниде (–1,1%) бол­гон.
Өнөр жайынын башкы тармактары – минералдык сырьёлорду өндүрүү, электр-энергетика, метал­лургия, машина куруу, химия, цемент, токой ж-а жыгач иштетүү. Аскердик багыттагы про­дукцияларды чыгаруунун мааниси зор. Таш кө­мүр казып алуу кыскарууда (1990-жылы 50 млн т, 2002-жылы 15 млн т); жылына 25–30 млн т күрөң көмүр казылып алынат. 2007-жылы 21,72 млрд кВт.с (1990-жылы 55,5 млрд) электр энергиясы өндүрүлгөн. Электр энергиясынын негизин ГЭС ж-а көмүр м-н иштеген ЖЭС түзөт. ГЭС каскад­дары Тэрёнган дарыясында (жалпы кубаттуулугу 750 миң кВт) ж-а Туманган дарыясынын куймаларында (482 миң кВт) курулган. Ири шаарларда жы­луулук электр борборлору иштейт. КЭДРде электр энергиясы өтө таңкыс; тиричиликти энер­гия м-н камсыз кылууда үзгүлтүктүүлүк мүнөздүү (Пхеньян шаарынан башкасында). Электр м-н кам­сыз кылуу системасы ж-а тармагы өтө эскир­ген. Жаңы Кэсон – Мунсан электр өткөргүчү Корей Республикасынын энергия системасы м-н туташ­тырылган. Деңиз порттору ж-а нефть куурлары аркылуу Жакынкы Чыгыш өлкөлөрүнөн, Кытайдан ж-а Корей Республикасынан нефть продуктулары импорт­толот. Кара металлургиянын сырьёлук базасын 2 ири – Мусан ж-а Ыллюль темир кендери түзөт.
Мусанда кен ачык жол м-н казып алынып, 2 фабрикада ылганып, андан темир кенташтуу кон­центрат конвейер кууру (узундугу 98 км) аркылуу Чхонжин металлургиялык заводуна жеткирилет да, андан ары Кытайга жөнөтүлөт. Ыллюль ке­нинин кенташы Сонимдеги металлургия заводуна ж-а Кансо шаарындагы болот куюучу заводго жетки­рилет. Кара металлургиянын ири ишканалары Чхонжин, Кимчхэк, Сонним, Нампхо, феррокуй­ма заводу Пурён шаарында жайгашкан. КЭДРде түстүү металл кенташтары (цинк, коргошун, жез, ни­кель, вольфрам, молибден) казылып алынат. Түстүү металлургиянын негизги борборлору: Нампхо, Мунчхон, Хэжу, Мунпхён, Танчхон. Машина куруу өнөр жайы негизинен куралдарды, ас­кердик техниканы ж-а ок-дары чыгарууга ба­гытталган. Түрдүү артиллерия куралдарын (ар­тиллерия ж-а зенит куралдары, миномёт, пуле­мёт, автомат ж. б.), о. эле танк, орто ж-а жа­кын аралыктагы ракета, аскер кемелерин, суу асты м-н жүрүүчү кайык, аскер автомобилдерин ж. б. чыгарат. Ошондой эле тоо-кен жабдууларын, электроника буюмдарын, станок, жол куруу техникасын (экскаватор, кран, гидравлика жаб­дууларын), айыл чарба техникасын (трактор, бульдо­зер, трактор тетиктерин), жыгач даярдоочу тех­ника, тектиль жабдууларын чыгаруучу иш­каналары бар. Транспорттук машина куруу өнөр жайына электровоз, локомотив, темир жол вагондорун, кеме, автомобиль (жүк ташуучу автомобиль, автомо­биль кураштыруучу – жеңил, пикап, жүк та­шуучу чакан машина заводдору), троллейбус, ав­тобус, велосипед чыгаруучу ишканалар кирет. Химия өнөр жайы синтездик була, минералдык жер семирткич (калий, азот фосфор), синтездик ча­йыр, каустикалык сода, боёк, этилен, полиэти­лен, камыштан була, резина-техникалык продукцияла­ры, автомобиль шинасы, фармацевтика буюм­дары ж. б. продукцияларды чыгарат. Цемент (2002-жылы 4 млн т өндүрүлгөн), кыш, айнек, фар­фор, карапа буюмдарын чыгаруучу ишканалар иштейт. Өлкөнүн түндүк бөлүгүнүн тоолуу аймак­тарында жылына 600 миң м³ жыгач даярдалат.

Пхеньяндагы кийим тигүү фабрикасы.

Целлюлоза-кагаз өнөр жайы иштейт. Текстиль өнөр жайы жүн кездеме, тигүү ж-а трикотаж буюмдарын чы­гарат. Бут кийим, азем белек даядоочу ишкана­лары бар. Тамак-аш өнөр жайында күрүч актоо, ун, кант, балык, балык-консерва, шарап, пиво, та­меки даярдоо ишканалары иштейт.

21-кылымдын башталышынан өлкөнүн аймагынын 14% аянты иштетилет (1990-жылдары 20%). Пайдаланылуучу жердин негизги массивдери батыш ж-а чыгыш жээктериндеги түздүктөрдү ээлейт. Шор баскан ж-а кургакчыл жерлеринде ирригациялык иштер жүргүзүлгөн. 2000-жыл­дардын башталышында айдоо жердин 70%ке жакыны сугарылган. 1960–90-жылдары мамлекеттик ж-а кооперациялык ири чарбалар басымдуулук кылган. Минералдык жер семирткичтер көп ча­чылгандыктан (шалы палдарынын 97% аянты­на жер семирткич пайдаланылган), топурак дег­радацияга дуушарланып, агын суу, көлдөр бул­ганган. 1990-жылдардын ортосунан айыл чарба тех­никасын пайдалануу ж-а жер семирткич чачуу кескин кыскарган; 21-кылымдын башында айыл чарба иш­тери дээрлик кол м-н жүргүзүлгөн. 2002-жыл­кы реформада коллективдүү чарбанын ордуна үй-бүлөлүк ж-а жеке чарбалар түзүлө баштаган. 1990-жылдардын ортосу – 2000-жылдардын баш­талышындагы табигый кырсыктар (кургакчы­лык, суу каптоо) азык-түлүктүн таңкыстыгына алып келди. КЭДРге Батыш Европа өлкөлөрү, АКШ, Корей Республикасы, Япония, Кытай азык­-түлүктөн жардам бере баштады.
Өсүмдүк, айрыкча дан эгиндерин өстүрүү өнүк­көн. Негизгинен күрүч (шалы талаасынын аян­ты 840 миң га; 2007), жүгөрү эгилет. Дыйканчы­лык негизги аймагы – батыштагы түздүктөрдө, анда шалы, жүгөрү, буудай, арпа, дан буурчак, соя, өлкөнүн түндүк бөлүгүндө сулу, кара буудай, таруу, ак жүгөрү, гаолян өстүрүлөт. Чыгыш жээктеринде техникалык өсүмдүктөр: пахта, кант кы­зылчасы, тамеки, күн карама, кунжут, рапс, түн­дүгүндө картөшкө, түштүгүндө батат өстүрүлөт. Капуста, помидор, бадыраң, сарымсак, ашка­бак, түрп жылына 2–3 жолу түшүм берет. Ба-

Өлкөнүн батышындагы шалы талаасы.

тыштагы түздүктөрдө ж-а тоо этектеринде алма, алмурут, өрүк, шабдаалы, кайналы, алча өс­түрүлөт. Жибекчилик бардык жерде өнүккөн; женьшень, дары чөптөр чогултулат.

2007-жылы 3,2 млн чочко, 2,7 млн эчки, 0,57 млн бодо мал, 0,17 млн кой, 21 млн үй кушу асы­ралган. Бодо малы негизинен айыл чарбасында күч унаа катары пайдаланылат. Токой аянты 4,3 млн га, анын 3,7 млн гасы жетүүгө татаал жерлерде болгондуктан, жыгач даярдалбайт. Япон ж-а Сары деңиздерден балык (2007-жылы 268,7 миң т; минтай, иваси, сайда, сардина, сельд, тунец, макрель) кармалат. Сары деңизден креветка, кальмар, осьминог, устрица, краб, трепанга кармалат, деңиз балыры чогултулат. Көлмө­лөрдө карп, канада форели өстүрүлөт.

Тейлөө чөйрөсү. КЭДРдин улуттук банкы – Кореянын «Чосон» Борбордук банкы (1946) акча ка­ражаттары м-н камсыз кылат, мамлекеттик бюжетти түзөт; бардык провинцияларда, шаарларда ж-а уезддерде жергиликтүү өкүлчүлүктөрү (227) иштейт. Соода банкы (1959) сырткы соода операцияла­рын тейлейт. Атайын банктар, соода-экономикалык («Ра­сон») атайын экономикалык зона түзүлгөн. Туризм анча өнүккөн эмес; чет элдик туристтердин КЭДРге келишине чек коюлган. 2002-жылы 400 миңдей ту­рист келген (негизинен Корей Республикасы, Кытай, Россия, Япониядан келгендер); туризмден түшкөн киреше 150 млн доллар чамасында. Ички туризмин негизинен «кызыл туризм» (Ким Ир Сендин ж-а Ким Чен Ирдин революциялык иштерине байланыштуу жерлерди кыдыруу) ж-а дарылоо-­ден соолук чыңдоо объектилери түзөт.

Транспорту. Жүктүн ж-а жүргүнчүнүн негизги бөлүгү темир жол аркылуу ташылат. Темир жолунун узундугу 5,24 миң км (2006), анын 3,5 миң кми электр­лештирилген (2000). Темир жол батышындагы түздүк­төрдө жыш, түндүгүндө ж-а түштүк-чыгыш чет-жа­касында салыштырмалуу сейрек. Ири темир жол тү­йүндөрү: Пхеньян, Чхонжин; ошондой эле Хамхын, Вонсан, Саривон, Нампхо, Синыйжу. Автомо­биль жолунун узундугу 75,5 миң км. 1970–2000-жыл­дары ылдам жүрүү автомагистралдары (узундугу 653 км) курулган. Велосипед транспорту (анын ичинде 3 дөң­гөлөктүү жүк велосипеди) өнүккөн. Деңиз транс­порту сырткы соода жүктөрүнүн көбүн ташыйт. Ири порттору: Нампхо, Чхонжин, Хыннам, Нажин. Дарыя жолунун жалпы узундугу 2253 км. 77 аэропорту бар; башкы эл аралык аэропорту – Сунан. Пхеньянда метрополитен иштейт.

Тышкы соодасы. Экспортунун наркы 1466 млн, импортунуку 2979 млн доллар (2006). Экс­портко антрацит, темир кенташ концентраты, болот, түстүү металлдар, алтын, цемент, жибек ж-а жибек буюмдары, деңиз продуктуларын чыгарып, сырттан нефть ж-а нефть продукту­ларын, коксталуучу көмүр, жыгач, азык-түлүк (негизинен күрүч), машина куруу продуктула­рын (анын ичинде электрондук буюмдар), минералдык жер семирткич алат. Ири соода шериктери: Кытай, Корей Республикасы, Россия.

Билим берүүсү. 1975-жылдан жалпыга мил­деттүү 11 жылдык акысыз билим берүү кирги­зилип, ал бир жылдык мектепке чейинки, 10 жылдык мектепте (4 жылдык башталгыч, 6 жылдык орто) билим берүүнү камтыган. Кесип­тик-техникалык билим берүү орто билим берүү м-н ай­калыштыра жүргүзүлөт. 15 жашка чейинки кал­ктын сабаттуулугу 99%ти түзөт (2008). 1991-жылдан жогорку билим берүүнү реформалоо жүзөгө ашырылууда. 1995-жылы жогорку билимди реформалоонун долбоору ишке кирген. КЭДРде университеттер, мугалимдер ж-а техникалык институттары, адис­тештирилген коллеждер иштейт. Башкы илимий ме­кемелери, ЖОЖдору, китепканалары ж-а му­зейлери, анын ичинде ИА (1952), Ким Ир Сен атындагы университет (1946) Пхеньян шаарында жайгашкан.

Массалык маалымат каражаттары. Күн сайын жалпы тиражы 5 млнго жакын 11 наамдагы гезит чыгат (2008): «Минчжу Чосон» (1946), «Нодом синмун» (1945), «Чосон инмингун» (1948), «Нодон чхоннен» (1948) ж. б., «Кыллод­жа», «Чхоллима», «Чосон есуль», чет тилдерде чыгуучу «Корея», «Кorea Гуdaу» ж. б. журнал­дары бар. Радиоуктурууну (1945-жылдан) КЭДР Борбордук ж-а Пхеньян радиостанциялары ишке ашырат. Телекөрсөтүүнү 1967-жылдан Борбордук ж-а 1971-жылдан Кэсон телекөрсөтүүсү жүргүзөт. Мамлекеттик маалымат агенттиги – Корея телеграф агенттиги негизделген.

Адабияты. Кореяда 1948-жылы КЭДР түзүлүп, адабияты со­циализм, жаңы мамлекетти куруу идеяларын пропагандалаган (Сон Ён, Пак Се Ён). 1946-ж. Пхеньянда Түндүк Корея адабият ж-а искусство ишмерлери­нин союзу негизделет. Анын негизги ишмерле­ри Түштүктөн Түндүккө саясий көз карашына байланыштуу өткөн адабиятчылар (Ли Ги Ён, Хан Со Ря ж. б.) болушкан. Алгачкы жылдары советтик жоокерлердин эрдигине арналган поэтика­лык чыгармалар пайда болгон (Пак Пхар Ян, Чо Ки Чхон). Чо Ки Чхондун япондорго кар­шы партизандык кыймыл жөнүндөгү (1930-жылдар) «Пэктусан тоолору» (1947) эпикалык поэмасы

КЭДРдин акчасы – вона.

ж-а көп ырлары интернационалдык духта жа­зылган. Корея согушу (1950–53) ж-а согуштан кийинки мезгилдеги адабият согуштун кесепетте­рин көрсөтүүгө, чарбаны калыбына келтирүүгө арналган. Совет адабиятынын салтын жолдоп, КЭДР жазуучулары публицистикага ж-а очерк­ке кайрылышкан. Көбүнчө карапайым адамдар­дын фронттогу ж-а тылдагы эрдигин сүрөттөшкөн (Пён Хи Гын, Ли Тон Жун); рев­ялык күрөштүн жетекчиси катары Ким Ир Сен­ди даңктаган чыгармалар жаралган (Ли Хи Чхан ж. б.). Поэзия да публицистикалык маанайда кеңири өнүккөн (Пак А Жи, Ли Чон Гу, Ли Чон Суль). 20 кылымдын 2-жарымында партияны үгүттөө ка­ражаты каралган адабиятта чучхе идеясы өнүккөн (Ли Пён Су, Ли Тон Жун, Пён Хи Гын). Корей Республикасындагы капитализм сынга алынган (Ом Хын Соп). Авторлор коллективи жараткан ж-а япон баскынчыларына каршы революциялык күрөштө жу­мушчу табынын ролун баяндаган «Гүл сатуучу аял», «Кандуу деңиз» романдары кеңири белгилүү.

Архитектурасы жана сүрөт искусствосу. 1950–1953-жылдардагы Корея согушу бүткөндөн кийин архитектуранын өнүгүшү жапа чеккен шаар­лар менен кыштактарды калыбына келтирүүгө багытталган. Согуш жылдарында көркөм иск­усстводо агитациялык формадагы сатиралык пла­каттар жана баракчалар чыгарылган. Согуштан кийин кайрадан корей салтындагы тушь жана суу боёк живописи: пейзаж ,«гүл-чымчык» (сүрөтчүлөр Чха Де До, Ли Сок Хо), тарыхый жана турмуштук жанрлар (Ким Ён Чжун, Ли Пхан Чхан) жандана баштаган. Турмуштук жанрда­гы чыгармалар, Май живописи техникасында иштеген сүрөтчүлөрдүн, ошондой эле графика, айкел жаатындагы чыгармалар социалисттик реализмге жакындашкан. Жасалма-колдонмо өнөрүндө карапа жана фарфор буюм жасоодо, жыгачка жана сөөккө оюу салууда, бамбук, буласынан буюм согууда байыртадан сакталган ыкмалар жаңы техникалык деңгээл менен айкалыштырылган.

Музыкасы. Мамлекет түзүлүшүнүн алгачкы жылдарында музыка маданият элдик жана массалык ыр­лардан турган. Музыкалык театрда негизги жанр – чхангык (классикалык музыкалык драма) жана кагык (улуттук салт менен орус жана европалык театрдын таж­рыйбасынын негизинде жаралган заманбап опе­ра; композиторлор Ли Мён Сан, Хван Хак Хын). 1945-жыл Пхеньянда Чоң симфониялык оркестр (азыр мамлекеттик симфониялык оркестр) түзүлгөн. 1948-жылы Мамлекеттик көркөм театр ачылып, биринчи жолу Ли Мён Сандын «Чхунхян кыз жөнүндө баян» операсы коюлган. 1949-жылы Пхеньянда консерватория ачылган, 1953-жылы Корея Элдик Демократия Республикасынын композиторлор союзу түзүлгөн. 1950–1953-жылдары Корея согушу убагында Моран­бон тоосундагы жер астындагы залда Ю. С. Мей­тустун «Жаш гвардия» (1952), Ли Гон Унун «Менин бийиктигим», Пак Тон Силдин «Флот­чу» опералары коюлган. 1955-жылы Мамлекеттик көркөм театрдын жаңы имараты ачылып, Корея Элдик Демократия Республикасынын башкы музыкалык борбору болуп калды. Анда жаңы опералар, чхангык драмалары жана орус класси­калык опералары коюлган. 1955-жылы Мамлекеттик фи­лармония уюшулган, өлкөнүн музыкалык турмушун­да Корей элдик армиясынын ыр-бий, Пхеньян «Мансуде» ыр-бий, Корея эл аспаптар ансамбл­дери зор роль ойногон. Пхеньянда салттык искусст­вонун Апрель фестивалы өтүп турат. 1980-жыл­дарда батыш музыкасынын элементтери кире баштаган. 2008-жылы Корея Элдик Демократия Республикасынын тарыхында бирин­чи жолу Америка Кошмо Штаттарынын симфониялык коллективи -- Нью-Йорк филармониялык оркестринин концерти болгон.

Театры жана бий өнөрү. 1947-жылы Пхеньянда Мамлекеттик ыкчам (кийинчерээк Мамлекеттик драма театр) жана анын алдында окуу жайы, 1948-жылы Пхеньян шаардык театры, Мамлекеттик куурчак театры, 1949-жылы Жаштар театры, Жумушчу театры жана башкалар түзүлгөн.

Театр коллективдери башка провин­цияларда да пайда боло баштаган. 1950–1953-жылдары Корея согушунун убагында аскер бөлүктөрү­нө бригадалар оюн көрсөтүшкөн

Согуштан ки­йин Пхеньянда «Моранбон» театры курулган, 1960-жылы Чоң театр ачылган. 1946-жылы Пхеньянда бий студиясы, 1952-жылы Цой Сын Хинин жетек­чилиги менен Мамлекеттик балет студиясы түзүлгөн. 1949-жылы тарыхый темадагы Чхве Ок Саманын «Паняволь чебинин баяны» балети жаралган. 1948-жылы Пхеньянда Мамлекеттик көркөм театр уюшу­луп, анда корей композиторлорунун балеттери коюлган (Хван Хак Кын, Ким Ён Гю, Им Гын Мён). Провинцияларда улуттук жана европалык салт­тарды бириктирген туруктуу музыкалык-хореографиялык кол­лективдер түзүлгөн. Пхеньянда музыка жана драма театрлары иштейт: «Мансудэ» көркөм театры, Чыгыш-пхеньян Чоң театры, «Чхолима» мамлекеттик драма театры, «Понхва» мамлекеттик көркөм театры жана башкалар. Театр жана бий искусствосуна Ким Ван У, Ю Ын Ген, Ван Сен Хва, Цой Ен Ай, Тен Дек Вон, Ким Дях Ын, У Голь Сон жана башкалар зор салым ко­шушкан.

Киносу. 1947-жылы Пхеньянда киностудия түзүл­гөн (1948-жылы мамлекеттик; 1958-жылы Көркөм жана даректүү тасмалардын корей киностудиясы). Корея Элдик Демократия Республикасында тар­тылган биринчи толук метраждуу тасма «Ме­нин Мекеним» (1949). 1950–1960-жылдарда кино искусствонун негизги жанры тарыхый-революция­лык тасмалар болгон. 1959-жылы Корея Элдик Демократия Республикасында бирин­чи экрандаштыруу жүзөгө ашырылган («Чхун­хян жөнүндө баян», режиссёру Юн Ён Гю). 1970–1980-жылдары Ким Ир Сендин чыгармалары экран­даштырылган («Гүл салгыч», режиссёру Чхве Ик Кю жана Пак Хак), дидактикалык комедиялар, көп сериялуу кино эпопеялар («Белгисиз баатырлар», режиссёру Ю Хо Сон жана Чхве Нам Сон), бөлүнүп кал­ган үй-бүлөлөрдүн азаптарын көрсөткөн тасмалар тартылган. 1980-жылдарда аскердик өнөрдүн

«Чхунхян жөнүндө баян» тасмасынан кадр. Юн Ён Г ю. 1959.

элементтери колдонулган («Хон Гиль Дон», режиссёру Ким Гиль Ын, 1986), спорт жөнүндөгү тасмалар чы­гарылган. Түндүк кореялык кинематографиянын

өнүгүшүнө түштүк кореялык режиссёр Син Сан Ок зор салым кошкон. («О, менин сүйүүм», 1985; «Туз», 1985, Москва Эл аралык кино фестивалынын (ЭКФ) сыйлыгы); Корея Элдик Демократия Республикасында биринчи фантастикалык жомок («Пульгасар» тасмасы, 1985). 1990-жылдары 56 сериялуу «Улут жана тагдыр» кино эпопеясын тартуу жүзөгө ашырыл­ган. 1990–2000-жылдары «Стадиондун жашыл талаасында» (2001, режиссёру Рим Чхан Бом), «Мектеп окуучусунун күндөлүгү», (2006, режиссёру Чан Ин Хак) анимациялык «Император айым Чун» (2005) жана башка тасмалары чыккан.

Ад.: Ким Жен Хи. Архитектура корейского народа // Советская архитектура. 1952. Сб. 2; Прокофьев О. С. Современное искусство социалистических стран Востока. М., 1961; Страны и народы Зарубежной Азии. Восточная и Центральная Азия. М., 1982; Большов И. Г., Толорая Г. Д. Корейская Народно- Демократическая Республика. М., 1987; Корейская Народно-Демократическая Республика. Справочник. М., 1988; Бажанова Н. Е. Внешнеэкономические связи КНДР. В поисках выхода из тупика. М., 1993; Алексеева Н. Н. Современные ландшафты зарубежной Азии. М., 2000; Корея: Карманная энциклопедия. М., 2000; Корейская литература с древнейших времен до начала XX в.: Краткий очерк. М., 2000; История Кореи (Новое прочтение). М., 2003; Пак Чжон Чжу. Влияние русской литературы и театра на развитие театра Северной и Южной Кореи // Театр. Живопись. Кино. Музыка. М., 2005. Вып. 2; Жебин А. З. Эволюция политической системы КНДР в условиях глобальных перемен. М., 2006; Большая Российская энциклопе­дия. Т. 15. М., 2010.