КОСМОС АППАРАТЫ

КО́СМОС АППАРАТЫ – космос мейкиндигине учуп чыгуучу же мейкиндикте учуп жүрүүчү жабдуулардын (ракета алып жүргүч, космос ра­кетасы ж-а кемеси, автоматтык ж-а экипаждуу станциялар – Жер орбиталык ж-а планета ара­лык жасалма жандоочтор ж. б.) жалпы аталы­шы. Космос аппараты жерге жакын, орбиталык ж-а плане­та аралык; автоматтык ж-а учкуч башкаруучу

Космоско учуучу аппарат.

болуп бөлүнөт. Атайын илимий-изилдөөчү аппаратура м-н жабдылган космос аппараты ар кандай багытта изилдөө­лөрдү жүргүзүү үчүн космоско чыгарылат. «Спут­ник» деп аталган алгачкы космос аппараты 1957-жылы 4-ок­тябрда Советтер Союзунда учурулган. Кийин космос аппараты Жер орбитасына, Айга, планеталарга учу­рулган. 1957-жылы ноябрда «Спутник-2» космос аппаратында Лайка аттуу ит учурулган. 1961-жылы 12-апрелде Ю. Гагарин «Восток» космос кемесинде учкан.

Космос аппаратынын негизги өзгөчөлүктөрү – космоско уч­канда узак убакыт бою иштеши ж-а ошону м-н бортундагы (борт аппараты) белгилүү жылуу­лук режиминин негизинде энергия алып, Жер м-н радиобайланышын камсыз кылат. Экипа­жы бар космос аппаратында космонавттардын жашоо тири­чилигине, иштешине шарт түзүлгөн. Космос аппаратынын учуусу эки бөлүктөн турат: берилген багыт боюнча белгилүү ылдамдыкка жеткирүүчү бөлүк, чы­гаруу бөлүгү ж-а орбиталык бөлүк. Космос аппаратына 8 км/секга жакын ылдамдык берүү үчүн көп бас­кычтуу ракеталар пайдаланылат. Жердин жа­салма жандоочусунун ылдамдыгы биринчи кос­мос ылдамдыгына барабар же ашыгыраак; пла­нета аралык космос аппараты экинчи космос ылдамдыгына ээ болот; ал эми үчүнчү космос ылдамдыгына ээ болсо – Күн системасынан чыгып кетет. Космос аппаратын Жерге ж. б. асман телолоруна кондурууда кос­мостук ылдамдыкты нөлгө чейин төмөндөтүү – космоско учуу проблемаларынын эң татаалы. Космос аппаратын токтотуу эки түрдө болот: тормоздоочу реактивдүү күч аркылуу (Айга кондурууда); ап­парат атмосферага киргенде пайда болуучу аэроди­намикалык күчтүн жардамы м-н (Жерге конду­рууда). Космос аппараты атмосферада түшүп келе жатканда аэро­динамикалык ысуу болот. Ошондуктан ысык­ка чыдамдуу, жылуулукту начар өткөрүүчү ма­териалдар (керамикалык негиздеги органикалык мате­риалдар ж. б.) м-н капталат. Ошондой эле Жерге жа­кындаганда кыймыл ылдамдыгын азайтуу үчүн парашют системасы колдонулат. Космос аппаратынын борт жабдуу комплексине: энергия булагы, жылуу­лук жөнгө салгыч, радиобайланыш ж-а радио­телеметрия, кыймылды багыттоо ж-а башка­руу, тиричилик камсыздоо, кондуруучу ж. б. системалар кирет. Биринчи космос аппараты 1957-жылы 4-ок­тябрда учурулган. Космос аппаратынын аракет кылуу узак­тыгы 5–7 жыл ж-а байланыш аралыгы жүздөгөн млн км. 2000-жылдан тартып долбоорлонуп, «Союз» сериясындагы космос кемелерин «Кли­пер» космос аппаратына алмаштырууга арналган. 2011-жылы экипажы жок учуруу ж-а 2012-жылы бир нече ки­шиден турган космос аппаратын учуруу пландалууда.