ДАН
ДАН – дан өсүмдүктөрүнүн уругу. Ал – негизги азык, мал үчүн аралаш тоют, ө. ж. сырьёсу. Д-дан ун, акшак, нан, макарон ж-а кондитер азыктары жасалып, адамдын тамакка болгон керектөөсүнүн кыйла бөлүгүн канааттандырат. Д. малга ж-а куштарга сапаттуу тоют катары чоӊ роль ойнойт. Д. кабыксыз (буудай, кара буудай,жүгөрү)ж-акабыктуу(арпа,сулу,таруу, күрүч, сорго ж. б.) болот. Кабыкча, түйүлдүк ж-а эндоспермден турат. Кабыкча Д-ды сырткы чөйрөнүн зыяндуу таасиринен – мех. жаракадан ж-а ал аркылуу түйүлдүккө уулуу заттардын киришинен сактайт. Д-дын эӊ негизги массасын эндосперм түзөт. Эндосперм крахмал м-н белоктордон турат. Андан мыкты ун алынат. Эндоспермдин сырты алейрон кабыкчасы м-н капталган. Д-дын төмөнкү бөлүгүндө болочок тамыр, сабак өнүп чыгуучу түйүлдүк орун алган. Ал белок, май, кант, витамин ж-а ферменттерге бай. Буудай Д-ынын салмагынын 4/ данын тарыхы′й тамырлары» (1957), «Моӊгол көркөм адабиятынын обзору», «“Рамаяна” Моӊ- голияда» (1976) ж. б. ил. эмгектери бар. Ад-т м-н илимдеги ишмердиги үчүн Моӊголиянын мамл. сыйл. берилген (1946, 1948, 1951). 5 бөлүгүн же 77–82%ин эндосперм, 6,8–8,6%ин алейрон катмары, 5,5–8,0%ин кабыкча ж-а 1,5– 3,0%ин түйүлдүк түзөт. Сулунукунда 54–61% эндосперм, 4–6% алейрон катмары, 3–4% түйүлдүк, 2,4% кабыкча болот. Буурчак өсүмдүктө-
рүндө эндосперм болбойт. Андагы углеводдордун негизги бөлүгүн крахмал түзөт (эндоспермдин салм-нын 85%и). Клетчатка ж-а гемицеллюлоза клетканын чел кабыгынын курамына кирет. Д-да мальтоза, глюкоза ж-а фруктоза канттары бар. Д-дын түсү, жыты, кургактыгы, жаӊылыгы, илдет м-н зыянкечтен тазалыгы анын абалын билдирет, ал эми биол., физикахим., технол. ж-а керектөө касиеттери м-н белгилеринин жыйындысы Д-ды кандай максатка – үрөнгө, азык-түлүккө, тоютка ж. б. пайдалануу керек экендигин көрсөтөт. Д-дын ж-а андан жасалган азык-түлүктүн сапаты мамл. стандарт б-ча бааланат. Буудай Д-ындагы клейковинанын сапатына, санына жараша нан ж-а кесме азыктарынын сапаты өзгөрүлөт.
Ад.: Козмина Н. П. Зерно. М., 1969; Суднов П. Е. Повышение качества зерна пшеницы. М., 1978; Ибраимов Н. И. Дан тоют өсүмдүктөрү жана аларды Кыргызстанда өстүрүүнүн алдыӊкы ыкмалары. Б., 1995.