ДЕИЗМ
ДЕИ́ЗМ (лат. deus – кудай) – дүйнөнү кудай жараткан м-н анын кийинки өнүгүшүнө ал кийлигишпейт деп эсептеген диний-философиялык окуу 17– 18-кылымдардын агартуучулары Кудайды аӊдап түшүнүүнүн акыл-эстен башка жолу жок деп эсептеген. Бул термин христианчылыктын үч жактуу (үч түрдүү) Бир Кудай деген негизги диний догмасын четке кагуу м-н өздөрүн динчил катары көрсөтүүгө далалаттангандарды мүнөздөө үчүн алгачкы жолу 1564-жылы колдонулган. Кийинчерээк деисттер өздөрүн «табигый диндин» жактоочуларыбыз деп атай баштаган. Деизмдин негиз салуучусу – англиялык философ лорд Э. Г. Чербери. «Акыйкат жөнүндө трактат» аттуу эмгегинде акыл-эске таянган дин тууралуу идеяны өнүктүргөн. 17–18-кылымдарда Франция, Англия ж. б. европалык өлкөлөрдө көп сандаган деисттер пайда болгон. Алар христианчылыктан ыйман окуусун көрүшкөн. Марксисттик адабиятта «Деизм» термини м-н кудайга ишенген, бирок, дүйнөнү илимдин рационалдуу методдору аркылуу түшүнүүгө умтулган философторду белгилешкен. Табият таануу илимдеринин батыштык көптөгөн өкүлдөрү Деизмди колдошот, анткени алар дүйнөнүн мыйзам ченемдүү, санжаптуу өзгөрүшүнөн, өнүгүшүнөн Кудайдын бар экендигинин далилин көрүшөт.
Т. Абдылдабеков.