КӨЗ

КӨЗ – адамдын, бардык омурткалуу, кээ бир омурткасыз жаныбарлардын көрүү органы. Омурткалуулардын жуп көзү баш сөөгүндөгү көз чарасында жайгашкан. Көз көрүү нерви аркылуу мээ м-н байланышкан көз алмасынан ж-а ко­шумча бөлүктөрдөн турат. Көз алмасы шар сы­мал, алдыңкы бөлүгүндө жарык сындыруучу аппарат (тунук кабык, чечекей, айнек сымал чел ж. б.) жайгашкан. Жерде-сууда жашоочу­лардын көзүнүн тунук кабыгы өтө томпогой. Сой­лоочулар м-н куштарда көрүү нерви чыга тур­ган жеринде кан тамырга бай таракчасы болот. Куштун көрүү аппараты башка жаныбарга са­лыштырганда күчтүү өрчүгөн. Сүт эмүүчүлөрдүн көзү формасы боюнча жерде сууда жашоочуларды­кына окшош. Сууда жашоочу сүт эмүүчүлөрдүн (мисалы, кит) көзү тереңде жашоочу балыктарды­кына жакын. Жер астында жашоочу сүт эмүүчүлөрдө (сокур чычкан ж. б.) көз редукция­ланган. Адамдын көз алмасы көз чарасында жай­гашып, 3 катмардан турат. Тышкы катмардын алдыңкы тунук бөлүгү томпок линзага окшоп, тунук чел (роговица) деп аталат. Көз алмасынын сырткы катмарынын калган бөлүгү ак түстүү катуу челден туруп, ак чел (склера) деп аталат. Бул катмар таяныч ж-а коргоо кызматын ат­карып, көз формасын сактайт. Тунук чел жарык­ты жакшы сындыруучу оптикалык касиетке ээ. Анын артында тунук суюктукка толгон алдың­кы камерасы бар. Андан кийин түстүү кабык (жаа сымал кабык) анын ортосунда (борборун­да) карек жайгашкан. Түстүү кабыкта пигмент болуп, анын санына ж-а кабыктын калыңды­гына жараша көздүн түсү ар түрдүү (кара, көк, кой көз) болот. Бул кабыкта көздүн карегин чо­ңойтуп, кичирейтип туруучу булчуңу бар. Жаа

Көздүн түзүлүш схе­масы (туурасынан кесилген): 1–көздүн тунук кабыгы; 2 – көздүн алдынкы ка­мерасы; 3 – чече­кей; 4 – көздүн жаа сымал кабыгы; 5 – коньюнктива; 6 – цилиар денеси; 7 – көздүн ак кабыгы; 8, 16 – көз булчуң­дары; 9 – кан та­мырлуу кабык; 10 – торчо кабык; 11 – айнек сымал дене; 12 – көздүн торчо кабыгынын сары тагы; 13 – артериялар; 14 – көрүү нерви; 15 – көрүү нервинин кабыгы.

сымал кабыгы көздүн ички суюктугун иштеп чыгаруучу кирпиктүү денеге өтөт. Кирпиктүү денеден кан тамырлуу катмар башталат. Булар, жаа сымал кабык, кирпиктүү дене ж-а кан та­мырлуу кабык, көз алмасынын ортонку катма­рын түзөт. Көз алмасынын ички катмары – торчо катмар. Анын тереңинде жарык сезүүчү таякча­лар ж-а колбочкалар жайгашкан. Көзгө түшкөн жарык көрүү нерви аркылуу мээге берилет. Көз алмасынын борбордук бөлүгүндө чечекей орун ал­ган. Андан кийин айнек сымал килкилдек зат ж-а көздүн алдынкы, арткы камераларындагы суюктук бар. Чечекей эки жагы томпок линза­га окшош тунук, каректин астында жайгашкан. Кирпиктүү дененин кирпикчелеринин жардамы м-н булчуңдардын жыйрылуусунун натыйжа­сында чечекей өзүнүн калыңдыгын өзгөртүп, алыстан же жакындан даана көрүүгө көздү ыла­йыктап турат. Көпчүлүк омурткасызда (мисалы, муунак буттууларда) көздүн кызматын татаал көрүү органдары – фасеттүү көздөр, көзчөлөр ат­карат, к. Көрүү органдары.